ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ ĐIỀU TRỊ CỦA BÀI THUỐC “BẠCH PHỤ THANG” TRÊN BỆNH NHÂN TĂNG SINH LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ ĐIỀU TRỊ CỦA BÀI THUỐC “BẠCH PHỤ THANG” TRÊN BỆNH NHÂN TĂNG SINH LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT
Mục tiêu: Đánh giá hiệu quả điều trị của bài thuốc “Bạch Phụ thang” trên bệnh nhân tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt. Đối tượng và phương pháp: 60 bệnh nhân tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt Bệnh viện YHCT Trung ương. Đối tượng nghiên cứu được phân ngẫu nhiên làm 2 nhóm, dùng Bạch Phụ thang và dùng Xatral trong 30 ngày. Thang điểm IPSS, thang điểm QoL, lưu lượng nước tiểu trung bình và thể tích nước tiểu tồn dư được dùng để đánh giá hiệu quả điều trị. Kết quả: Bài thuốc “Bạch Phụ thang” làm giảm thang điểm IPSS, cải thiện thang điểm điểm chất lượng cuộc sống QoL, cải thiện các chỉ số về niệu động học, làm tăng lưu lượng nước tiểu, giảm thể tích nước tiểu tồn dư. Kết luận: Bài thuốc “Bạch Phụ thang” có tác dụng cải thiện tốt các triệu chứng về rối loạn tiểu tiện trên bệnh nhân tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt.

Tăng sinh lành tính tuyến  tiền liệt (TSLTTTL) là một u lành tính, do sựtăng sản của các thành phần tếbào của tuyến tiền liệt, bao gồm tếbào biểu  mô  và  mô  đệm  của  tuyến  tiền  liệt  [1].TSLTTTL là nguyên  nhân  chính gây rối  loạn tiểu tiện  và  các  biến  chứng  do  bít  tắc  đường  tiểu dưới. Biểu hiện lâm sàng TSLTTTL giai đoạn đầu chủyếu là rối loạn tiểu tiện, làm ảnh hưởng chất lượng  cuộc  sống  của người  bệnh. Giai đoạn  sau gây nhiều biến chứng nặng nềnhư nhiễm trùng đường tiểu, suy thận [2], [3].Bài  thuốc  “Bạch  Phụthang”  là  bài  thuốc nghiệm phương được sửdụng trên 20 năm kinh nghiệm tại Khoa thận-tiết niệu, bệnh viện YHọc CổTruyền  Trung  Ương.  Bài  thuốcđược  phát triển  trên  nền  bài  thuốc “Thận Khí hoàn” được viết  trong  sách  “Cảnh  Nhạc  toàn  thư”  có  tác dụng  ôn  bổthận khí đã được  nhiều  Y  gia ứng dụng đểđiều  trịchứng “long bế,  lâm  chứng,  di niệu” [4], [5]. Bài thuốc được gia giảm thêm một sốvịthuốc  khác  đểáp  dụng  điều  trịbệnh TSLTTTL. Trên kinh nghiệm điều trịcho thấy bài thuốc  có  hiệu  quảtốt  đối  với  bệnh  TSLTTTL, nhưng chưa có một  công  trình  nghiên  cứu  khoa học nào đánh giá tác dụng điều trịcủa bài thuốc.Vì vậy, trong nghiên cứu này chúng tôi tiến hành đánh giá hiệu  quảđiều  trịcủa  bài  thuốc “Bạch Phụthang” trên bệnh nhân tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt làm cơ sởđểphát triển và cải tiến dạng thuốc thuận lợi hơn cho bệnh nhân sử dụng.

Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt (TSLTTTL) là một u lành tính, do sự tăng sản của các thành phần tế bào của tuyến tiền liệt, bao gồm tế bào biểu mô và mô đệm của tuyến tiền liệt [1].
TSLTTTL là nguyên nhân chính gây rối loạn tiểu tiện và các biến chứng do bít tắc đường tiểu dưới. Biểu hiện lâm sàng TSLTTTL giai đoạn đầu chủ yếu là rối loạn tiểu tiện, làm ảnh hưởng chất lượng cuộc sống của người bệnh. Giai đoạn sau gây nhiều biến chứng nặng nề như nhiễm trùng đường tiểu, suy thận [2], [3].
Triệu chứng bệnh thường xuất hiện ở nam giới ngoài 50 tuổi. Bệnh có xu hướng tăng lên song song với tuổi thọ của người dân. Tỷ lệ mắc bệnh TSLTTTL ngày một gia tăng trên toàn thế giới và trở thành một gánh nặng cho cá nhân và cho toàn xã hội [3], [4], [5].
Chi phí điều trị đối với bệnh lý này cũng là vấn đề đang được xã hội quan tâm. Tại Brazin, năm 2003 ước tính chi phí điều trị bệnh lý này khoảng 2,26-3,83 tỷ đô la [6]. Tại Hoa Kỳ, năm 2000 ước tính chi phí khoảng 1,1 tỷ đô la cho việc khám và điều trị bệnh lý TSLTTTL [7].
Trong những năm gần đây, bệnh lý tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt đã được nhiều nhà khoa học tiết niệu quan tâm, hàng năm có những hội nghị quốc tế chuyên đề về bệnh lý này. Việc điều trị có thể bằng nhiều phương pháp khác nhau, nhưng các nhà khoa khoa học cũng như bệnh nhân đều muốn lựa chọn các phương pháp điều trị ít xâm hại. Phẫu thuật nội soi TSLTTTL đã đạt nhiều tiến bộ và ít sang chấn nhưng vẫn có nhiều tai biến và biến chứng như mất máu, chảy máu sau mổ, nhiễm trùng vết mổ, nhiễm độc thần kinh và vẫn tái phát u sau mổ [8]… Điều trị nội khoa có thể giải quyết được một số biến chứng thông thường, bảo tồn và cải thiện triệu chứng nhưng cũng có những tác dụng không mong muốn [4],[9],[10],[11].
Bệnh TSTLTTL từ lâu đã được mô tả trong các chứng “long bế”, “lâm chứng”, “di niệu”… của Y học cổ truyền. Phương pháp điều trị là bổ thận, kiện tỷ, lợi niệu, thông lâm, tán kết, thanh trừ thấp nhiệt…[12],[13],[14]. Hiện nay với chủ trương kế thừa, bảo tồn và phát triển y dược học cổ truyền kết hợp với y dược học hiện đại trong chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân, việc tìm kiếm các thuốc có
2
nguồn gốc thảo dược để điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt khi bệnh chưa xuất hiện các biến chứng nặng ở Việt Nam đang được nghiên cứu ứng dụng một cách tích cực. Một số chế phẩm đông dược cũng như một số bài thuốc đã được nghiên cứu, ứng dụng để điều trị chứng rối loạn tiểu tiện do TSLTTTL và bước đầu đã cho một số kết quả nhất định [15], [16], [17], [18]. Tuy nhiên để tìm ra một phương pháp hoặc một bài thuốc tối ưu để điều trị chứng bệnh này vẫn là một thách thức đối với các nhà nghiên cứu khoa học cả về YHHĐ và YHCT.
Bài thuốc “Bạch Phụ thang” là bài thuốc nghiệm phương được sử dụng trên 20 năm kinh nghiệm tại Khoa thận-tiết niệu, bệnh viện Y Học Cổ Truyền Trung Ương. Bài thuốc được phát triển trên nền bài thuốc “Thận Khí hoàn” được viết trong sách “Cảnh Nhạc toàn thư” có tác dụng ôn bổ thận khí đã được nhiều Y gia ứng dụng để điều trị chứng “long bế, lâm chứng, di niệu” [19], [20]. Và được gia giảm thêm một số vị thuốc khác để áp dụng điều trị bệnh TSLTTTL. Trên kinh nghiệm điều trị cho thấy bài thuốc có hiệu quả tốt đối với bệnh TSLTTTL, nhưng chưa có một công trình nghiên cứu khoa học nào đánh giá tác dụng điều trị của bài thuốc. Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu bài thuốc với 2 mục tiêu:
1. Đánh giá độc tính cấp, bán trường diễn của bài thuốc “Bạch phụ thang” trên thực nghiệm.
2. Đánh giá tác dụng điều trị của bài thuốc “Bạch Phụ thang” trên bệnh nhân tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt
 

MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ……………………………………………………………………………………………1
Chương 1…………………………………………………………………………………………………..3
TỔNG QUAN TÀI LIỆU…………………………………………………………………………….3
1.1. TỔNG QUAN VỀ TĂNG SINH LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT THEO
Y HỌC HIỆN ĐẠI…………………………………………………………………………………..3
1.1.1. Tình hình mắc TSLTTTL trên thế giới và ở Việt Nam ……………………….3
1.1.2. Giải phẫu tuyến tiền liệt ………………………………………………………………..3
1.1.3. Sự hình thành và phát triển tuyến tiền liệt…………………………………………6
1.1.4. Sinh lý tuyến tiền liệt ……………………………………………………………………6
1.1.5. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của TSLTTTL………………………………6
1.1.6. Sinh lý bệnh học…………………………………………………………………………..8
1.1.7. Giải phẫu bệnh của tuyến tiền liệt……………………………………………………8
1.1.8. Chẩn đoán TSLTTTL……………………………………………………………………9
1.1.9. Các phương pháp điều trị TSLTTTL ……………………………………………..11
1.2. TỔNG QUAN VỀ TĂNG SINH LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT THEO
Y HỌC CỔ TRUYỀN…………………………………………………………………………….15
1.2.1. Khái niệm chung ………………………………………………………………………..15
1.2.2. Bệnh nguyên, bệnh sinh. ……………………………………………………………..15
1.2.3. Các thể bệnh theo YHCT …………………………………………………………….16
1.2.4. Một số nghiên cứu điều trị TSLTTTL bằng YHCT ………………………….18
1.2.5. Bài thuốc “Bạch phụ thang” …………………………………………………………19
2.1.6. Thuốc đối chứng Xatral XL 10mg…………………………………………………27
Chương 2…………………………………………………………………………………………………29
CHẤT LIỆU, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ………………….29
2.1. CHẤT LIỆU NGHIÊN CỨU …………………………………………………………….29
2.1.1. Thuốc nghiên cứu: Bài thuốc Bạch Phụ thang. ………………………………..29
2.1.2. Thuốc thử độc tính dùng trên nghiên cứu thực nghiệm……………………..29
2.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU ……………………………………………………………30
2.2.1. Đối tượng nghiên cứu trên thực nghiệm …………………………………………302.2.2. Đối tượng nghiên cứu trên lâm sàng………………………………………………31
2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……………………………………………………….32
2.3.1. Nghiên cứu độc tính cấp, độc tính bàn trường diễn của cao lỏng Bạch phụ
thang trên động vật thực nghiệm. …………………………………………………………..32
2.3.2. Phương pháp nghiên cứu lâm sàng ………………………………………………..34
2.4. XỬ LÝ SỐ LIỆU …………………………………………………………………………….39
2.4.1. Nghiên cứu thực nghiệm ……………………………………………………………..39
2.4.2. Nghiên cứu lâm sàng…………………………………………………………………..39
2.5. VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC NGHIÊN CỨU………………………………………………….39
Chương 3…………………………………………………………………………………………………41
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU …………………………………………………………………………41
3.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TRÊN THỰC NGHIỆM……………………………..41
3.1.1. Nghiên cứu độc tính cấp của cao lỏng Bạch phụ thang ( BPT) theo đường
uống trên chuột nhắt trắng…………………………………………………………………….41
3.1.2. Nghiên cứu độc tính bán trường diễn của cao lỏng bạch phụ thang trên
chuột cống trắng …………………………………………………………………………………42
3.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TRÊN LÂM SÀNG……………………………………52
3.2.1. Đặc điểm bệnh nhân nghiên cứu……………………………………………………52
3.2.2. Kết quả điều trị…………………………………………………………………………..54
Chương 4…………………………………………………………………………………………………66
BÀN LUẬN …………………………………………………………………………………………….66
4.1. BÀN LUẬN VỀ ĐỘC TÍNH CỦA BÀI THUỐC BẠCH PHỤ THANG
TRÊN THỰC NGHIỆM …………………………………………………………………………66
4.1.1. Bàn luận về độc tính cấp của bài thuốc “Bạch phụ thang” theo đường
uống trên chuột nhắt trắng…………………………………………………………………….66
4.1.2. Bàn luận về độc tính bán trường diễn của bài thuốc “Bạch phụ thang”
trên chuột cống trắng. ………………………………………………………………………….67
4.2. BÀN LUẬN VỀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TRÊN LÂM SÀNG……………70
4.2.1. Bàn luận về kết quả nghiên cứu theo YHHĐ. ………………………………….70
4.2.2. Bàn luận về kết quả nghiên cứu theo YHCT……………………………………77
4.2.3. Tác dụng không mong muốn. ……………………………………………………….794.2.4. Kết quả điều trị chung. ………………………………………………………………..79
KẾT LUẬN……………………………………………………………………………………………..81
KHUYẾN NGHỊ………………………………………………………………………………………8