Nghiên cứu độc tính cấp, bán trường diễn và tác dụng hạ glucose máu của bài thuốc ĐHHV trên thực nghiệm

Luận văn thạc sĩ y học cổ truyền Nghiên cứu độc tính cấp, bán trường diễn và tác dụng hạ glucose máu của bài thuốc ĐHHV trên thực nghiệm. “Đái tháo đường (ĐTĐ) là bệnh không lây nhiễm có tốc độ gia tăng nhanh và gây gánh nặng lớn cho y tế toàn cầu, với số người mắc tăng từ 422 triệu năm 2014 lên 828 triệu năm 2022 và tỷ lệ hiện mắc tăng gấp đôi trong ba thập kỷ qua [1], [2]. Khả năng tiếp cận điều trị vẫn còn hạn chế, khi chỉ khoảng 41% người bệnh được điều trị đầy đủ, làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch, thận và mắt [2]. Tại Việt Nam, số ca mắc cũng tăng nhanh, hiện ước tính khoảng 7 triệu người – gấp đôi so với 10 năm trước – nhưng chỉ một phần ba đạt mục tiêu kiểm soát đường huyết và hơn 55% đã xuất hiện biến chứng [3]. Bên cạnh đó, xu hướng sử dụng thuốc điều trị trong giai đoạn 2015–2021 vẫn chưa đáp ứng nhu cầu kiểm soát bệnh [3]. Những số liệu này cho thấy tính cấp thiết của việc tìm kiếm các biện pháp điều trị hỗ trợ an toàn, hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Theo Y học cổ truyền, Đái tháo đường được xếp vào phạm vi chứng Tiêu khát, liên quan chủ yếu đến ba tạng Phế, Tỳ, Thận, với căn nguyên do âm hư nội nhiệt, tân dịch hao tổn hoặc do ẩm thực thất điều, đàm thấp uẩn kết; nguyên tắc trị liệu chú trọng bổ âm, sinh tân, kiện tỳ, lý khí, hóa đàm kết hợp điều chỉnh ăn uống và sinh hoạt [4]. Trong bối cảnh xu hướng sử dụng dược liệu tự nhiên ngày càng phát triển, nhiều báo cáo quốc tế ghi nhận nhu cầu ứng dụng thảo dược trong phòng và điều trị bệnh đang tăng mạnh, đặc biệt tại các quốc gia châu Á [5]. Các bằng chứng khoa học những năm gần đây cũng cho thấy nhiều dược liệu truyền thống có tiềm năng trong kiểm soát đường huyết, giảm biến chứng và cải thiện sức khỏe chuyển hoá [6], [7]. Do đó, việc khai thác các nguồn dược liệu sẵn có tại Việt Nam trở thành hướng đi quan trọng nhằm phát triển các chế phẩm điều trị an toàn, hiệu quả và dễ tiếp cận, phù hợp với điều kiện thực tiễn và chiến lược tăng cường sử dụng y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe.2
Trong số các dược liệu này, dây thìa canh (Gymnema sylvestre) là vị thuốc đã được sử dụng lâu đời trong điều trị Tiêu khát, với thành phần chính là acid gymnemic. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy dược liệu này có khả năng tái tạo tế bào β tuyến tụy, kích thích tiết insulin, đồng thời ức chế hấp thu glucose tại ruột, từ đó giúp hạ đường huyết hiệu quả [8]. Dây thìa canh được xem là một trong những dược liệu tiềm năng trong hỗ trợ điều trị ĐTĐ, đã có nhiều sản phẩm ứng dụng rộng rãi ở Ấn Độ và một số quốc gia châu Á.
Bên cạnh đó, lá mía (Saccharum officinarum L.) một nguồn dược liệu phong phú tại Việt Nam, gần đây được nhiều công trình nghiên cứu quan tâm nhờ chứa các hoạt chất sinh học như polysaccharide, polyphenol, policosanol, có tác dụng hạ glucose máu, chống oxy hóa, giảm lipid máu và bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa [9], [10]. Mặc dù có tiềm năng lớn, nhưng lá mía vẫn chưa được khai thác đầy đủ trong điều trị ĐTĐ theo hướng YHCT.
Hai dược liệu dây thìa canh và lá mía đều sẵn có trong nước, có thành phần hóa học và cơ chế tác dụng hạ đường huyết khác nhau [8], [9], [10]. Việc phối hợp các vị thuốc có cơ chế bổ trợ hoặc hiệp đồng là đặc điểm thế mạnh của YHCT, góp phần tăng hiệu quả điều trị và giảm tác dụng không mong muốn [11]. Mặc dù vậy, hiện chưa có công trình nào đánh giá tác dụng của sự phối hợp giữa hai dược liệu này trong điều trị ĐTĐ.
Từ những lý do trên, việc nghiên cứu độc tính và tác dụng hạ đường huyết của bài thuốc phối hợp hai dược liệu là rất cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn trong định hướng phát triển các sản phẩm hỗ trợ điều trị có nguồn gốc thảo dược. Do đó, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu độc tính cấp, bán trường diễn và tác dụng hạ glucose máu của bài thuốc ĐHHV trên thực nghiệm”, với hai mục tiêu:
1. Đánh giá độc tính cấp và độc tính bán trường diễn của bài thuốc ĐHHV trên động vật thực nghiệm.
2. Đánh giá tác dụng hạ glucose máu của bài thuốc ĐHHV trên chuột cống gây đái tháo đường típ I

MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ …………………………………………………………………………………….. 1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU……………………………………………….. 3
1.1. Tổng quan về Đái tháo đường theo Y học hiện đại …………………………….. 3
1.1.1. Định nghĩa………………………………………………………………………………. 3
1.1.2. Dịch tễ ……………………………………………………………………………………. 3
1.1.3. Nguyên nhân …………………………………………………………………………… 4
1.1.4. Sinh lý bệnh và phân loại………………………………………………………….. 5
1.1.5. Triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng……………………………………….. 5
1.1.6. Biến chứng ……………………………………………………………………………… 6
1.1.7. Chẩn đoán……………………………………………………………………………….. 7
1.1.8. Điều trị …………………………………………………………………………………… 8
1.1.9. Phòng bệnh……………………………………………………………………………. 10
1.2. Tổng quan về Đái tháo đường theo Y học cổ truyền …………………………. 10
1.2.1. Quan niệm theo Y học cổ truyền ……………………………………………… 10
1.2.2. Nguyên nhân theo Y học cổ truyền…………………………………………… 11
1.2.3. Phân thể lâm sàng và điều trị theo Y học cổ truyền ……………………. 12
1.3. Tổng quan về dược liệu dây thìa canh và lá mía……………………………….. 16
1.3.1. Dây thìa canh ………………………………………………………………………… 16
1.3.2. Cây mía và lá mía…………………………………………………………………… 19
1.4. Tổng quan về mô hình gây Đái tháo đường trên động vật thực nghiệm . 22
CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN
CỨU…………………………………………………………………………………………………. 25
2.1. Đối tượng, vật liệu nghiên cứu……………………………………………………….. 25
2.1.1. Chế phẩm nghiên cứu …………………………………………………………….. 25
2.1.2. Động vật nghiên cứu ………………………………………………………………. 262.1.3. Thiết bị nghiên cứu ………………………………………………………………. 27
2.2. Phương pháp nghiên cứu……………………………………………………………….. 29
2.2.1. Nghiên cứu độc tính cấp và độc tính bán trường diễn…………………. 29
2.2.2. Đánh giá tác dụng hạ glucose máu của bài thuốc ĐHHV trên chuột
cống gây đái tháo đường típ II ……………………………………………………….. 33
2.3. Địa điểm nghiên cứu: ……………………………………………………………………. 36
2.4. Thời gian nghiên cứu ……………………………………………………………………. 36
2.5. Thiết kế nghiên cứu………………………………………………………………………. 36
2.6. Xử lý số liệu ………………………………………………………………………………… 36
2.7. Sai số và biện pháp khắc phục ……………………………………………………….. 37
2.8. Đạo đức trong nghiên cứu……………………………………………………………… 37
CHƯƠNG 3 : KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ………………………………………….. 39
3.1. Kết quả nghiên cứu độc tính cấp…………………………………………………….. 39
3.2. Kết quả nghiên cứu độc tính bán trường diễn…………………………………… 40
3.2.1. Tình trạng chung và cân nặng chuột ………………………………………….. 40
3.2.2. Một số chỉ tiêu huyết học của chuột. …………………………………………. 42
3.2.3. Đánh giá mức độ hủy hoại tế bào gan khi dùng ĐHHV dài ngày. … 45
3.2.4. Đánh giá ảnh hưởng lên chức năng gan khi dùng ĐHHV dài ngày. . 46
3.2.5. Đánh giá ảnh hưởng lên chức năng thận khi dùng ĐHHV dài ngày. 48
3.2.6. Kết quả mô bệnh học tạng của chuột thí nghiệm…………………………. 49
3.3. Kết quả đánh giá tác dụng hạ glucose máu trên chuột cống gây ĐTĐ típ 2…52
3.3.1. Kết quả đánh giá cân nặng, thức ăn và nước uống tiêu thụ của chuột…..52
3.3.2. Ảnh hưởng của ĐHHV lên Glucose máu và Insulin máu chuột…….. 53
3.3.3. Ảnh hưởng của ĐHHV lên một số chỉ số đánh giá sự kháng insulin55
3.3.4. Sự thay đổi phần trăm khối lượng tụy so với khối lượng cơ thể ……. 56
3.3.5. Hình ảnh mô bệnh học của tụy ở các lô chuột nghiên cứu…………… 57
CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN …………………………………………………………………. 584.1.Bàn luận về kết quả nghiên cứu độc tính cấp và bán trường diễn ………… 58
4.1.1. Về độc tính cấp ……………………………………………………………………… 58
4.1.2. Về độc tính bán trường diễn…………………………………………………….. 59
4.2.Bàn luận về kết quả đánh giá tác dụng hạ glucose máu trên mô hình gây
ĐTĐ típ 2 ở chuột cống trắng. ……………………………………………………………… 63
4.3. Về mức độ phù hợp của hai vị thuốc Thìa canh và Lá mía đối với tác
dụng hạ đường huyết…………………………………………………………………………… 67
KẾT LUẬN ………………………………………………………………………………………. 69
KHUYẾN NGHỊ……………………………………………………………………………….. 70
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤCDANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1. Đặc điểm lâm sàng Đái tháo đường type 1 và 2……………………… 6
Bảng 2.1. Số lượng chuột thí nghiệm ………………………………………………….. 27
Bảng 2.2. Thành phần thức ăn cho chuột sử dụng trong nghiên cứu ………… 33
Bảng 3.1. Số chuột sống/chết trong nghiên cứu độc tính cấp của bài thuốc
ĐHHV……………………………………………………………………………….. 39
Bảng 3.2. Cân nặng chuột ở các lô nghiên cứu ……………………………………… 41
Bảng 3.3. Số lượng hồng cầu và hàm lượng huyết sắc tố máu chuột………… 42
Bảng 3.4. Hematocrit và thể tích trung bình hồng cầu máu chuột ……………. 43
Bảng 3.5. Số lượng bạch cầu và tiểu cầu trong máu chuột………………………. 44
Bảng 3.6. Hoạt độ AST và ALT máu chuột …………………………………………. 45
Bảng 3.7. Albumin và Cholesterol toàn phần máu chuột ………………………… 46
Bảng 3.8. Hàm lượng creatinin máu chuột ……………………………………………. 48
Bảng 3.9. Kết quả đánh giá cân nặng, thức ăn và nước uống tiêu thụ của
chuột………………………………………………………………………………….. 52
Bảng 3.10. Ảnh hưởng của ĐHHV lên glucose máu và insulin máu chuột
…………………………………………………………………………………………. 53
Bảng 3.11. Ảnh hưởng của ĐHHV lên một số chỉ số đánh giá sự kháng
insulin ……………………………………………………………………………….. 55
Bảng 3.12. Phần trăm khối lượng tụy so với khối lượng cơ thể
…………………………………………………………………………………………. 56DANH MỤC ẢNH
Ảnh 3.1: Hình ảnh đại thể gan, thận chuột lô chứng …………………………… 49
Ảnh 3.2: Hình ảnh vi thể nhuộm HE gan chuột lô chứng ………………………. 50
Ảnh 3.3: Hình ảnh vi thể nhuộm HE thận chuột lô chứng ……………………… 51
Ảnh 3.4. Đặc điểm mô học của mô tụy nhuộm H&E soi dưới kính hiển vi57DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1. Dây thìa canh lá nhỏ …………………………………………………………… 16
Hình 1.2. Cây mía và lá mía
…………………………………………………………………………………………… 19
Hình 2.1. Chuột cống trắng chủng Wistar (a) và chuột nhắt trắng chủng Swiss
(b)……………………………………………………………………………………….. 26
Hình 2.2. Máy xét nghiệm sinh hóa (a) Kim đầu tù (b) và cân điện tử (c).. 28
Hình 3.4. Đặc điểm mô học của mô tụy nhuộm H&E soi dưới kính hiển vi
…………………………………………………………………………………………… 5