Đánh giá tác dụng ngâm chân “Tiểu đường túc xỉ khang” kết hợp thủy châm điều trị biến chứng thần kinh ngoại vi chi dưới trên người bệnh đái tháo đường type 2

Luận văn thạc sĩ y học Đánh giá tác dụng ngâm chân “Tiểu đường túc xỉ khang” kết hợp thủy châm điều trị biến chứng thần kinh ngoại vi chi dưới trên người bệnh đái tháo đường type 2.Theo Hiệp hội đái tháo đường quốc tế (IDF), bệnh đái tháo đường (ĐTĐ) là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ tư hoặc thứ năm ở các nước phát triển. Những biến chứng của bệnh ĐTĐ rất phổ biến, xuất hiện ở 50% số người bệnh bị ĐTĐ [1], [2].
Nghiên cứu của Leon Litwak và cộng sự năm 2013 tại 28 quốc gia và 4 châu lục đã cho thấy tỷ lệ biến chứng thần kinh của ĐTĐ type 2 tại Trung Quốc là 33,3%, Nam Á 24,6%, Đông Á 36,9%, Bắc Phi 37,9%, Trung Đông 53,4%, Mỹ la tinh 43,1%, Nga 83%. Số liệu thống kê năm 2010 tại khoa khám bệnh Bệnh viện Bạch Mai báo cáo tỷ lệ bệnh nhân có biến chứng thần kinh ngoại vi (BCTKNV) là 63,4% [3].

Y học cổ truyền (YHCT), mặc dù không có bệnh danh biến chứng thần kinh ngoại vi (BCTKNV) do ĐTĐ, nhưng những biểu hiện hay gặp của bệnh này như đau, tê bì, dị cảm thuộc phạm vi chứng ma mộc. Nguyên nhân do khí âm lưỡng hư, thấp nhiệt ủng thịnh, huyết ứ trở lạc gây ra. Khí hư không đủ lực thúc đẩy huyết dịch vận hành thông sướng nên huyết mạch bị ứ trệ. Khí âm lưỡng hư làm kinh mạch không được nuôi dưỡng, tạng phủ thụ tổn, âm tổn cập dương dẫn đến âm dương đều hư gây huyết ứ trở lạc gây đau, tê bì, dị cảm…. [4], [5].
Y học cổ truyền phương Đông có câu: “Dưỡng thụ yếu hộ căn, dưỡng nhân yếu hộ cước” nghĩa là dưỡng cây phải bảo vệ rễ, con người phải bảo vệ bàn chân, bàn chân là “đệ nhị tâm tạng”, là trái tim thứ 2 của cơ thể con người, là điểm khởi nguồn của túc tam âm kinh và túc tam dương kinh, có mối quan hệ mật thiết với tạng phủ kinh lạc toàn thân. Người Trung Quốc cổ xưa còn nói: “Trung dược tẩy cước, thắng ngật bổ dược”, tức là dùng thuốc YHCT ngâm rửa bàn chân còn hơn dùng thuốc bổ [6], [7].
Bài thuốc “Tiểu đường túc xỉ khang” có nguồn gốc từ bài thuốc “Phất thống ngoại xỉ phương” do Cố danh y Đặng Thiết Đào (1916-2019) của Trung
2
Quốc với công dụng hoạt huyết thông lạc, sinh tân làm cho huyết lưu hành được thông sướng đã được PGS. Trần Thị Thu Vân giảm vị thuốc Ô đầu có độc tính mạnh và gia Phụ tử chế được bào chế giảm độc. Bài thuốc này được nghiên cứu, nghiệm thu và ứng dụng tại khoa Nội tiết Bệnh viện Tuệ Tĩnh trong nhiều năm, điều trị cho người bệnh ĐTĐ type 2 biến chứng bàn chân cho thấy có kết quả rất tốt trong việc cải thiện các triệu chứng như tê bì, dị cảm, tê buốt bàn chân….Để làm nổi bật tác dụng của bài thuốc ngâm chân trong điều trị bệnh lý bàn chân do biến chứng ĐTĐ type 2 PGS. Trần Thị Thu Vân đặt tên bài thuốc với tên gọi khác là “Tiểu đường túc xỉ khang” [8].
Thủy châm là một phương pháp phối hợp tác dụng chữa bệnh của châm kim với tác dụng chữa bệnh của thuốc tiêm (tại chỗ hay toàn thân) nhằm duy trì kích thích của kim châm vào huyệt để nâng cao hiệu quả điều trị [9], [10]. Các loại thuốc thủy châm có tác dụng chung, duy trì kích thích tăng cường dinh dưỡng tại chỗ như các loại vitamin B1, B6, B12, H5000…[9].
Việc kết hợp nhiều phương pháp điều trị, đặc biệt kết hợp YHHĐ và YHCT đang là xu hướng mới hiện nay, với mong muốn nâng cao hiệu quả lâm sàng, nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống, rút ngắn thời gian điều trị tại bệnh viện, giảm bớt được chi phí điều trị do phải điều trị kéo dài. Vì vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá tác dụng ngâm chân “Tiểu đường túc xỉ khang” kết hợp thủy châm điều trị biến chứng thần kinh ngoại vi chi dưới trên người bệnh đái tháo đường type 2” nhằm mục tiêu:
1. Đánh giá tác dụng ngâm chân “Tiểu đường túc xỉ khang” kết hợp thủy châm điều trị biến chứng thần kinh ngoại vi chi dưới trên người bệnh đái tháo đường type 2.
2. Theo dõi tác dụng không mong muốn của phương pháp điều trị

MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ………………………………..……………………………… 1
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU……………………………………………….. 3
1.1 Tổng quan đái tháo đường theo y học hiện đại……………………………….. 3
1.1.1 Định nghĩa……………………………………………………………………………… 3
1.1.2 Phân loại đái tháo đường …………………………………………………………. 3
1.1.3 Tiêu chuẩn chẩn đoán ……………………………………………………………… 3
1.2 Tổng quan về biến chứng thần kinh ngoại vi do đái tháo đường theo y
học hiện đại ………………………………………………………………………………………… 7
1.2.1 Định nghĩa……………………………………………………………………………… 7
1.2.2 Yếu tố nguy cơ……………………………………………………………………….. 7
1.2.3 Cơ chế bệnh sinh biến chứng thần kinh ngoại vi do đái tháo đường 8
1.2.4 Triệu chứng lâm sàng ……………………………………………………………. 12
1.2.5 Chẩn đoán biến chứng thần kinh ngoại vi do ĐTĐ type 2………….. 13
1.2.6 Phân loại và phân chia giai đoạn tổn thương bàn chân do ĐTĐ ….. 15
1.2.7 Điều trị biến chứng thần kinh ngoại vi do đái tháo đường type 2… 16
1.3 Tổng quan về biến chứng thần kinh ngoại vi do đái tháo đường type 2
theo y học cổ truyền ………………………………………………………………………….. 17
1.3.1 Bệnh danh ……………………………………………………………………………. 17
1.3.2 Bệnh nguyên, bệnh cơ……………………………………………………………. 17
1.3.3 Phân thể lâm sàng và điều trị………………………………………………….. 17
1.4 Tổng quan về bài thuốc ngâm chân “Tiểu đường túc xỉ khang” ……. 19
1.4.1 Xuất xứ bài thuốc………………………………………………………………….. 19
1.4.2 Thành phần bài thuốc…………………………………………………………….. 20
1.5 Tổng quan về phương pháp thủy châm ………………………………………… 21
1.5.1 Định nghĩa……………………………………………………………………………. 211.5.2 Thuốc dùng thủy châm ………………………………………………………….. 21
1.6.1 Trên thế giới…………………………………………………………………………. 23
1.6.2 Tại Việt Nam………………………………………………………………………… 25
CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……… 27
2.1 Chất liệu nghiên cứu ……………………………………………………………………. 27
2.1.1 Bài thuốc ngâm chân “Tiểu đường túc xỉ khang” ……………………… 27
2.1.2 Thuốc thủy châm Methycobal ………………………………………………… 29
2.2 Đối tượng nghiên cứu…………………………………………………………………… 29
2.2.1 Đối tượng …………………………………………………………………………….. 29
2.2.2 Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân ……………………………………………… 30
2.2.3 Tiêu chuẩn loại trừ……………………………………………………………….. 30
2.3 Địa điểm, thời gian nghiên cứu……………………………………………………. 31
2.4 Phương pháp nghiên cứu……………………………………………………………… 31
2.4.1 Thiết kế nghiên cứu ………………………………………………………………. 31
2.4.2 Chọn mẫu và cỡ mẫu …………………………………………………………….. 31
2.4.3 Phương tiện nghiên cứu …………………………………………………………. 31
2.4.5 Công cụ và kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu…………………………. 34
2.4.6 Các biến số nghiên cứu………………………………………………………….. 36
2.4.7 Chỉ tiêu đánh giá …………………………………………………………………… 37
2.5 Sai số và khống chế sai số ……………………………………………..41
2.6 Xử lý và phân tích số liệu ……………………………………………………………. 41
2.7 Đạo đức trong nghiên cứu …………………………………………………………… 41
CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU……………………………………………. 43
3.1 Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu……………………………………………… 43
3.2. Đánh giá kết quả điều trị…………………………………………………………….. 51
3.3 Tác dụng không mong muốn………………………………………………………… 52
CHƯƠNG 4 BÀN LUẬN………………………………………………………………….. 63
4.1 Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu ……………………………………………… 634.2. Đánh giá kết quả điều trị…………………………………………………………….. 71
4.3 Tác dụng không mong muốn………………………………………………………… 78
KẾT LUẬN ………………………………………………………………………………………. 81
KIẾN NGHỊ……………………………………………………………………………………… 82
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Chẩn đoán phân biệt ĐTĐ type 1 và ĐTĐ type 2………………………..4
Bảng 1.2 Bộ câu hỏi UKST ………………………………………………………………….13
Bảng 2.1 Sự thay đổi mức độ đau theo thang điểm VAS ………………………….37
Bảng 2.2 Đánh giá mức độ tổn thương thần kinh dựa theo UKST……………..38
Bảng 2.3 Đánh giá mức độ chất lượng cuộc sống ……………………………………38
Bảng 3.1 Phân bố bệnh nhân theo tuổi …………………………………………………. 43
Bảng 3.2 Thời gian phát hiện đái tháo đường type 2 ……………………………… 47
Bảng 3.3 Đặc điểm thời gian được chẩn đoán có BCTKNV …………………….48
Bảng 3.4 Đặc điểm chỉ số BMI của bệnh nhân nghiên cứu ………………………51
Bảng 3.5 Sự thay đổi các triệu chứng cơ năng trước-sau điều trị ……………..52
Bảng 3.6 Sự thay đổi các triệu chứng thực thể trước-sau điều trị……………..53
Bảng 3.7 Sự thay đổi điểm UKST trước-sau 10 ngày điều trị…..……………..54
Bảng 3.8 Sự thay đổi điểm UKST sau 10 ngày – sau 20 ngày điều trị………..54
Bảng 3.9 Sự thay đổi điểm UKST trước-sau 20 ngày điều trị..……………..55
Bảng 3.10 Sự thay đổi điểm VAS trước-sau 10 ngày điều trị……………………56
Bảng 3.11 Sự thay đổi điểm VAS sau 10 ngày – sau 20 ngày điều trị……….56
Bảng 3.12 Sự thay đổi điểm VAS trước-sau 20 ngày điều trị……………………56
Bảng 3.13 Sự thay đổi điểm SF-36 trước-sau 10 ngày điều trị……………….57
Bảng 3.14 Sự thay đổi điểm SF-36 trước-sau 20 ngày điều trị……..……….57
Bảng 3.15 Sự thay đổi mạch, huyết áp trước-sau điều trị ………………….. 58
Bảng 3.16 Chỉ số đường huyết trước ăn, sau ăn 2h …………………….……59
Bảng 3.17 Chỉ số HbA1C thời điểm 3 tháng gần nhất ..………………………59
Bảng 3.18 Sự thay đổi chỉ số công thức máu trước-sau điều trị ……..….….60
Bảng 3.19 Sự thay đổi chỉ số hóa sinh máu trước-sau điều trị ……….….….61
Bảng 3.20 Tác dụng không mong muốn trên lâm sàng……………….….….62DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH ẢNH
Sơ đồ 1.1 Chẩn đoán đái tháo đường type 2…………………………………………….6
Sơ đồ 1.2 Con đường chuyển hóa gây tổn thương do tăng đường huyết………9
Sơ đồ 1.3 Chuyển hóa glucose theo con đường polyol…………………………….. 10
Sơ đồ 1.4 Sự chuyển hóa Homocysteine thành Methionine với sự tham gia
của vitamin B12. ……………………………………………………………………………….. 22
Sơ đồ 2.1 Sơ đồ nghiên cứu ………………………………………………………………… .40
Hình 2.1 Thành phần bài thuốc ngâm chân “Tiểu đường túc xỉ khang” …… 28
Hình 2.2 Methycobal 500mcg, ống 1ml ……………………………………………….. 29
Hình 2.3 Hình minh họa phương pháp ngâm chân …………………………………. 32
Hình 2.4 Hình minh họa thủ thuật thủy châm trên người bệnh ………………… 3