Đặc điểm nhiễm, lâm sàng bệnh nấm da, thành phần loài và mức độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm trên người bệnh tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ (2023 – 2025)

Luận án tiến sĩ y học Đặc điểm nhiễm, lâm sàng bệnh nấm da, thành phần loài và mức độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm trên người bệnh tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ (2023 – 2025). Bệnh nấm da là một bệnh ở người và động vật do một nhóm nấm da – dermatophytes gây ra, ước tính ảnh hưởng đến khoảng 25% dân số toàn cầu [1]. Nhóm nấm này gồm ba giống Trichophyton, Microsporum và Epidermophyton, trong đó Trichophyton rubrum được ghi nhận là loài gây bệnh phổ biến nhất [2], [3], [4], [5].
Việt Nam là quốc gia có khí hậu nhiệt đới gió mùa, với độ ẩm không khí cao, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nấm và làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh trong cộng đồng. Mặc dù không đe dọa tính mạng, nấm da thường gây ngứa nhiều, tổn thương có thể lan rộng nếu không được điều trị hoặc điều trị không đúng cách, từ đó ảnh hưởng đến thẩm mỹ, sinh hoạt và chất lượng cuộc sống của người bệnh.
Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy tỷ lệ nhiễm nấm da trong cộng đồng tương đối cao. Tại Bắc Mỹ và Đông Á, tỷ lệ này dao động từ 14–26,8%, trong khi ở khu vụ Nam Á có thể lên đến 28,4%–58,2% [6], [7], [8]. Tại Việt Nam, các nghiên cứu đã ghi nhận tỷ lệ nhiễm nấm da từ 42,4% đến 47,2% [9], [10]. Các loài nấm da có đặc điểm sinh học khác nhau, liên quan đến nguồn lây, vị trí tổn thương và đáp ứng điều trị. Do đó, việc xác định chính xác thành phần loài có ý nghĩa quan trọng trong dịch tễ học và lựa chọn phác đồ điều trị.

Tuy nhiên, đa số các nghiên cứu trước đây chủ yếu dựa vào hình thái học, trong khi các dữ liệu định danh bằng sinh học phân tử tại Việt Nam còn hạn chế. Bên cạnh đó, việc sử dụng rộng rãi các thuốc kháng nấm đã góp phần làm gia tăng tình trạng kháng thuốc. Nhiều nghiên cứu trên thế giới ghi nhận tỷ lệ kháng cao, đặc biệt với fluconazole. Pakshir và cộng sự (2009) báo cáo tỷ lệ kháng fluconazole lên đến 97,5% [11]. Sundar Khadka và cộng sự (2017) ghi nhận 100% chủng có mức đề kháng trung gian với thuốc này [12].
Tại Việt Nam, tình trạng kháng thuốc cũng đã được ghi nhận. Chau V.T. và cộng sự (2019) báo cáo tỷ lệ đề kháng fluconazole 92,9% [13]. Nguyễn Thị2 Ngọc Yến và cộng sự (2019) ghi nhận 25,5% chủng nấm da kháng ketoconazole [14]. Tăng Tuấn Hải và cộng sự (2021) ghi nhận tỷ lệ nhạy cảm với itraconazole là 100%, griseofulvin 98% và ketoconazole 52,9% [10].
Kết quả thử nghiệm tính nhạy cảm với thuốc kháng nấm in vitro có vai trò quan trọng trong định hướng điều trị, đặc biệt ở các trường hợp thất bại hoặc tái phát. Tuy nhiên, xét nghiệm này hiện chưa được thực hiện thường quy trong thực hành lâm sàng. Cần Thơ là trung tâm của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, có điều kiện khí hậu nóng ẩm quanh năm, thuận lợi cho sự phát sinh và phát triển của nấm da. Tuy nhiên, các nghiên cứu tại khu vực này về thành phần loài và mức độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm còn hạn chế. Xuất phát từ thực tế đó, tôi thực hiện đề tài luận án “Đặc điểm nhiễm, lâm sàng bệnh nấm da, thành phần loài và mức độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm trên người bệnh tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ (2023 – 2025)” với 3 mục tiêu:
1. Mô tả một số đặc điểm nhiễm, lâm sàng bệnh nấm da trên người bệnh tại phòng khám Da Liễu, Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ (2023 – 2025).
2. Xác định thành phần loài nấm da phân lập được ở đối tượng nghiên cứu bằng hình thái học và sinh học phân tử.
3. Đánh giá mức độ nhạy cảm với một số thuốc kháng nấm của các chủng nấm phân lập được

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC BẢNG
DANH MỤC HÌNH
Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU ……………………………………………………… 3
1.1. Đại cương về nấm và nấm da…………………………………………………………… 3
1.1.1. Khái niệm về nấm ……………………………………………………………………….. 3
1.1.2. Một số thuật ngữ về nấm………………………………………………………………. 3
1.1.3. Đặc điểm sinh học nấm da ……………………………………………………………. 4
1.1.4. Dịch tễ học nấm da………………………………………………………………………. 6
1.2. Đặc điểm lâm sàng bệnh nấm da ……………………………………………………… 8
1.2.1. Khái niệm bệnh nấm da………………………………………………………………… 8
1.2.2. Phân loại bệnh nấm da …………………………………………………………………. 9
1.2.3. Đặc điểm lâm sàng bệnh nấm da …………………………………………………. 10
1.3. Phương pháp định danh nấm da……………………………………………………… 13
1.3.1. Định danh nấm da dựa trên đặc điểm hình thái học ……………………….. 13
1.3.2. Định danh nấm da bằng sinh học phân tử……………………………………… 15
1.4. Thuốc kháng nấm và phương pháp khảo sát mức độ nhạy cảm của nấm da
với thuốc kháng nấm …………………………………………………………………………. 188
1.4.1. Các thuốc kháng nấm thường dùng trong điều trị nấm da……………… 1881.4.2. Phương pháp khảo sát mức độ nhạy cảm của nấm da với thuốc kháng
nấm …………………………………………………………………………………………………… 23
1.4.3. Tình hình kháng thuốc kháng nấm của nấm da ……………………………… 29
1.5. Tình hình nghiên cứu nấm da tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần
Thơ. ………………………………………………………………………………………………….. 31
Chương 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ……………… 34
2.1. Mục tiêu 1……………………………………………………………………………………. 34
2.1.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu mục tiêu 1 ……………………. 34
2.1.2. Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 1…………………………………………….. 35
2.2. Mục tiêu 2……………………………………………………………………………………. 43
2.2.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu mục tiêu 2 ……………………. 43
2.2.2. Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 2…………………………………………….. 44
2.3. Mục tiêu 3……………………………………………………………………………………. 52
2.3.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu mục tiêu 3 ……………………. 52
2.3.2. Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 3…………………………………………….. 52
2.4. Nhập và phân tích và xử lý số liệu………………………………………………….. 55
2.5. Sai số và loại trừ sai số………………………………………………………………….. 56
2.6. Đạo đức trong nghiên cứu……………………………………………………………… 56
Chương 3. KẾT QUẢ …………………………………………………………………………. 58
3.1. Đặc điểm nhân khẩu học của đối tượng sàng lọc nhiễm nấm da…………. 58
3.2. Đặc điểm nhiễm, lâm sàng bệnh nấm da trên người bệnh đến khám tại
phòng khám Da liễu Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ …………… 59
3.2.1. Đặc điểm dịch tễ nhiễm nấm da…………………………………………………… 59
3.2.2. Đặc điểm nhân khẩu học của người bệnh nấm da ………………………….. 623.2.3. Đặc điểm lâm sàng bệnh nấm da …………………………………………………. 63
3.2.4. Một số yếu tố liên quan………………………………………………………………. 66
3.3. Thành phần loài nấm da ………………………………………………………………… 70
3.3.1. Đặc điểm hình thái nấm da………………………………………………………….. 70
3.3.2. Kết quả PCR-RFLP nấm da ………………………………………………………… 71
3.3.3. Kết quả giải trình tự gen nấm da………………………………………………….. 73
3.3.4. Thành phần loài nấm da ……………………………………………………………… 84
3.3.5. Mối liên quan giữa loài nấm và đặc điểm lâm sàng………………………… 85
3.4. Mức độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm của các loài nấm da. ……………. 86
3.4.1. Mức độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm của nấm da phân lập được…. 86
3.4.2. Mức độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm của từng loài nấm da phân lập
được………………………………………………………………………………………………….. 87
Chương 4. BÀN LUẬN ……………………………………………………………………… 90
4.1. Đặc điểm nhân khẩu học của đối tượng sàng lọc nhiễm nấm da…………. 90
4.2. Đặc điểm nhiễm, lâm sàng bệnh nấm da trên người bệnh đến khám tại
phòng khám Da liễu Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ …………… 91
4.2.1. Tỷ lệ nhiễm nấm da……………………………………………………………………. 91
4.2.2. Đặc điểm nhân khẩu học của người bệnh nấm da ………………………….. 96
4.2.3. Đặc điểm lâm sàng bệnh nấm da …………………………………………………. 99
4.2.4. Một số yếu tố liên quan…………………………………………………………….. 108
4.3. Thành phần loài nấm da ………………………………………………………………. 115
4.3.1. Đặc điểm hình thái nấm da………………………………………………………… 115
4.3.2. Đặc điểm sinh học phân tử nấm da …………………………………………….. 118
4.3.3. Thành phần loài nấm da ……………………………………………………………. 1214.4. Mức độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm………………………………………… 123
4.4.1. Mức độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm của nấm da phân lập được.. 123
4.4.2. Mức độ nhạy cảm với thuốc kháng nấm của từng loài nấm da phân lập
được………………………………………………………………………………………………… 127
KẾT LUẬN ……………………………………………………………………………………… 129
KIẾN NGHỊ …………………………………………………………………………………….. 131
PHỤ LỤC 1. BỆNH ÁN NGHIÊN CỨU
PHỤ LỤC 2: BẢN CHẤP THUẬN THAM GIA NGHIÊN CỨU
PHỤ LỤC 3. HÌNH ẢNH TỔN THƯƠNG NẤM DA
PHỤ LỤC 4. HÌNH ẢNH NẤM DA PHÂN LẬP ĐƯỢC
PHỤ LỤC 5. HÌNH ẢNH KHÁNG NẤM ĐỒ
DANH SÁCH BỆNH NHÂN THAM GIA NGHIÊN CỨU TẠI KHOA
KHÁM BỆNH, BỆNH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC CẦN THƠDANH MỤC BẢNG
Trang
Bảng 1.1. Phân loại bệnh nấm da theo cách lây truyền ……………………….9
Bảng 1.2. Sản phẩm phân cắt trong RFLP trên bộ khuếch đại ITS với enzyme
HaeIII enzyme MvaI và các enzym DdeI ……………………………………..17
Bảng 2.1. Các biến số sử dụng trong mục tiêu 1 ………………………………37
Bảng 2.2. Thành phần phản ứng PCR ………………………………………..50
Bảng 2.3. Chu kỳ nhiệt thực hiện PCR ………………………………………..50
Bảng 2.4 Sản phẩm phân cắt trong RFLP trên bộ khuếch đại ITS với enzyme
HaeIII enzyme MvaI ……………………………………………..………….. 51
Bảng 2.5. Đường kính vùng ức chế ………………………………………….. 53
Bảng 3.1. Đặc điểm nhóm tuổi, giới tính, dân tộc, nơi cư trú của đối tượng sàng
lọc nhiễm nấm da ……………………………………………………………58
Bảng 3.2. Kết quả xét nghiệm ……………………………………………….59
Bảng 3.3. Tỷ lệ nhiễm nấm da theo nhóm tuổi ……………………….………60
Bảng 3.4. Tỷ lệ nhiễm nấm da theo giới tính …………….……………………61
Bảng 3.5. Tỷ nhiễm nấm da theo nơi cư trú ……………………………………61
Bảng 3.6. Tỷ nhiễm nấm da theo không gian sinh sống….……………………61
Bảng 3.7. Phân bố bệnh nấm da theo nhóm tuổi, giới tính, nơi cư trú
…………………………………………………………………………….….62
Bảng 3.8. Phân bố bệnh nấm da theo nghề nhiệp, trình độ học vấn
…………………………………………………………………………….….63
Bảng 3.9. Đặc điểm số lượng, diện tích tổn thương …………………………..64
Bảng 3.10. Đặc điểm mức độ tổn thương ……………………………………..65
Bảng 3.11. Thời gian mắc bệnh………………………………………………66
Bảng 3.12. Liên quan giữa nơi cư trú với nhiễm nấm da ……………………66
Bảng 3.13. Liên quan giữa nghề nghiệp với nhiễm nấm da ………..…………66
Bảng 3.14. Liên quan giữa trình độ học vấn với nhiễm nấm da …………..…..67Bảng 3.15. Liên quan giữa một số yếu tố tiếp xúc với nhiễm nấm da …………67
Bảng 3.16. Liên quan giữa một số thói quen với nhiễm nấm da ………………68
Bảng 3.17. Liên quan giữa số yếu tố cơ địa với nhiễm nấm da ……………….68
Bảng 3.18. Các yếu tố liên quan nhiễm nấm da qua phân tích đơn biến và đa
biến … ………………………………………………………………………..69
Bảng 3.19. Đặc điểm hình thái nấm da…………………………………….…70
Bảng 3.20. Kết quả định danh bằng PCR_RFLP …………………………… 71
Bảng 3.21. Kết quả giải trình tự gen vùng ITS kiểm chứng các chủng nấm da
… ……………………………………………………………………………..73
Bảng 3.22. Kết quả giải trình tự gen vùng ITS kiểm chứng các chủng nhóm I
……………………………………………………………………………… 74
Bảng 3.23. Bảng 3.23. Kết quả giải trình tự gen vùng ITS kiểm chứng các chủng
nhóm II ……..…………………………………………………..………….…77
Bảng 3.24. Kết quả so sánh tương đồng của các chủng T. rubrum phân lâp được
với dữ liệu trên ngân hàng gen ……………………………………………… 79
Bảng 3.25. Kết quả so sánh tương đồng của các chủng T. interdigitale phân lâp
được với dữ liệu trên ngân hàng gen ………………………………………… 80
Bảng 3.26. Thành phần loài nấm da ………………………………………….84
Bảng 3.27. Phân bố loài nấm theo thể bệnh ………………………………….85
Bảng 3.28 Mối liên quan giữa T. rubrum và non – T. rubrum với mức độ và
thời gian bệnh ……………………………….……………………………….86
Bảng 3.29. Mức độ nhạy, kháng, trung gian chung của nấm da với thuốc kháng
nấm ………………………………………………………………………….86
Bảng 3.30. Mức độ nhạy, kháng, trung gian của T. rubrum với các thuốc kháng
nấm …………………………………………………………………………. 87
Bảng 3.31. Mức độ nhạy, kháng, trung gian T. interdigitale với thuốc kháng
nấm ………………………………………………………………………….87Bảng 3.32. Mức độ nhạy, kháng, trung gian của T. indotineae với thuốc kháng
nấm ………………………………………………………………………….88
Bảng 3.33. Mối liên quan giữa loài nấm và mức độ nhạy cảm với thuốc kháng
nấm ………………………………………………………………………….8

DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1. Mục tiêu tác động của tế bào nấm với các nhóm kháng nấm ………18
Hình 1.2. Cơ chế tác dụng của thuốc chống nấm nhóm azole ……………… 21
Hình 3.1. Hình ảnh soi tươi vảy da …………………………………………..59
Hình 3.2. Hình ảnh cấy nấm da trên môi trường DTM ………………………60
Hình 3.3. Đặc điểm hình thái tổn thương nấm da ……………………………63
Hình 3.4. Phân bố vị trí tổn thương bệnh nấm da …………………………….64
Hình 3.5. Các thể lâm sàng bệnh nấm da …………………………………….65
Hình 3.6. Điện di sản phẩm PCR bằng cặp mồi ITS1/ ITS4 của nấm da
………………………………………………………………………………..72
Hình 3.7. Kích thước các mảnh cắt giới hạn với enzyme MvaI sản phẩm PCR
một số mẫu ………………………………………………………………….72
Hình 3.8. Kích thước các mảnh cắt giới hận với enzyme HaeIII sản phẩm
PCR một số mẫu……………………………………………………………..73
Hình 3.9. Khuẩn lạc T. rubrum ……………………………………………….75
Hình 3.10. Khuẩn lạc T. rubrum …………………………………………….75
Hình 3.11. Khuẩn lạc T. rubrum …………………………………………….76
Hình 3.12. Hình vi thể T. rubrum ……………………………………………76
Hình 3.13. Khuẩn lạc T. intdotineae …………………………………………78
Hình 3.14. Khuẩn lạc T. interdigitale ……………………………………….78
Hình 3.15. Hình ảnh vi thể T. interdigitale …………………………………..79
Hình 3.16. Cây phả hệ các loài Trichophyton sp trong nghiên cứu …………..82
Hình 3.17. Mức độ nhạy cảm của nấm da đối vơi từng loại thuốc kháng nấm
………………………………………………………………………..…….. 8