Đánh giá tác dụng bài thuốc địa hoàng hoàn kết hợp điện châm điều trị đau thắt lưng do thoái hoá cột sống

Luận văn chuyên khoa 2 Đánh giá tác dụng bài thuốc địa hoàng hoàn kết hợp điện châm điều trị đau thắt lưng do thoái hoá cột sống. Đau thắt lưng (ĐTL) là hội chứng đau khu trú cấp tính hoặc mạn tính ở vùng thắt lưng được giới hạn trong khoảng từ ngang đốt sống thắt lưng L1 đến nếp lằn mông. ĐTL đang là bệnh lý gặp phổ biến trong thực hành lâm sàng khoảng 65- 80% những người trưởng thành trong cộng đồng có đau cột sống thắt lưng cấp tính hoặc từng đợt một vài lần trong cuộc đời và khoảng 10% số này bị chuyển thành đau cột sống thắt lưng mạn tính nên đã gây ảnh hưởng lớn đến sức lao động, sản xuất và chất lượng cuộc sống [1]. Trên toàn cầu, ĐTL được xếp hạng cao nhất về mức độ khuyết tật và xếp thứ sáu về mức độ đau khổ chung của cá nhân và gánh nặng kinh tế [2]. Nghiên cứu ở Thụy Điển năm 2017 cho thấy chi phí trung bình cho mỗi bệnh nhân đau thắt lưng là hơn 6000 Euro năm, còn ở M  có khoảng hơn 101 triệu ngày làm việc bị mất trên năm do ĐTL [3]. Một nghiên cứu được thực hiện tại Hoa Kỳ chỉ ra rằng đây là nguyên nhân gây ra tình trạng khuyết tật phổ biến thứ hai ở người lớn và là lý do phổ biến gây ra tình trạng vắng mặt, mất việc làm và gánh nặng kinh tế cho quốc gia [4].

Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến ĐTL như căng dãn cơ, dây chằng cạnh cột sống, thoái hóa đĩa đệm, thoái hóa cột sống thắt lưng (THCSTL), thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng, loãng xương… [5], [6]. Theo Stig SonneHolm có đến 51,9% bệnh nhân đau lưng dưới do THCSTL khi nghiên cứu trên 4151 đối tượng ở Đan Mạch [7]. Theo Vijay M Ravindra năm 2018 có 266 triệu cá nhân (3,63%) trên toàn thế giới mắc đau lưng dưới, THCSTL mỗi năm; tỷ lệ mắc ước tính cao nhất và thấp nhất lần lượt được tìm thấy ở Châu Âu (5,7%) và Châu Phi (2,4%) [8]. Ở Việt Nam, theo Lương Văn Sơn thì tỷ lệ thoái hoá cột sống thắt lưng ở người dân đau vùng thắt lưng đến khám tại Trung tâm Y tế huyện Phú Giáo, tỉnh Bình Dương năm 2023 là 79,7% [9]. Do vậy, vấn đề điều trị đau vùng thắt lưng do thoái hóa CSTL2 giúp bệnh nhân nâng cao chất lượng cuộc sống đã và đang trở thành vấn đề được nhiều nước quan tâm nghiên cứu.
Hiện nay có rất nhiều phương pháp điều trị đau thắt lưng do thoái hoá cột sống như YHHĐ điều trị bằng cách kết hợp sử dụng các phương pháp vật lý trị liệu như kéo giãn cột sống, parafin, hồng ngoại, sóng ngắn…và thuốc chống viêm giảm đau, giãn cơ, chống thoái hóa tác dụng chậm giúp giảm đau nhanh chóng nhưng lại có nhiều tác dụng phụ kèm theo như ảnh hưởng chức năng gan thận, viêm loét dạ dày tá tràng… [8].
Theo YHCT, đau thắt lưng thuộc phạm vi chứng tý với bệnh danh “Yêu thống”, nguyên nhân do phong, hàn, thấp xâm nhập cùng với chính khí suy giảm mà gây nên, nên việc điều trị thường kết hợp cả châm cứu và dùng thuốc YHCT nhằm mang lại hiệu quả nhanh và lâu dài cho người bệnh. Trong đó bài thuốc Địa hoàng hoàn giúp tư bổ can thận âm giúp nâng cao chính khí, lại có thêm các vị thuốc giúp khu phong tán hàn trừ thấp trừ tà khí khôi phục lại cân bằng âm dương; điện châm có tác dụng làm giảm đau, kích thích hoạt động các cơ, các tổ chức và tăng cường dinh dưỡng các tổ chức. Đây là một phương pháp điều trị dễ thực hiện, ít xảy ra tai biến, thường được ưu tiên sử dụng trong điều trị đau thắt lưng vì có hiệu quả giảm đau cao cả trong nước và trên quốc tế [10], [11].
Nhằm góp phần cung cấp thêm phương pháp điều trị đau thắt lưng, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá tác dụng bài thuốc địa hoàng hoàn kết hợp điện châm điều trị đau thắt lƣng do thoái hoá cột sống” với hai mục tiêu:
1. Đánh giá hiệu quả và tác dụng không mong muốn của bài thuốc địa hoàng hoàn kết hợp điện châm điều trị đau thắt lưng do thoái hóa cột sống.
2. Mô tả mối liên quan của một số yếu tố đến kết quả điều trị

MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ …………………………………………………………………………………….. 1
Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU …………………………………………………… 3
1.1. Tổng quan y học hiện đại về đau thắt lưng………………………………………… 3
1.1.1. Giải phẫu cột sống thắt lưng………………………………………………………. 3
1.1.2. Tổng quan về đau thắt lưng……………………………………………………….. 7
1.1.3. Triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng đau cột sống thắt lưng do
thoái hoá cột sống……………………………………………………………………………… 9
1.1.4. Chẩn đoán……………………………………………………………………………… 10
1.1.5. Điều trị đau thắt lưng………………………………………………………………. 11
1.2. Tổng quan y học cổ truyền về đau thắt lưng…………………………………….. 13
1.2.1. Bệnh danh……………………………………………………………………………… 13
1.2.2. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh…………………………………………….. 14
1.2.3. Các thể lâm sàng…………………………………………………………………….. 15
1.3. Tổng quan về các phương pháp can thiệp………………………………………… 17
1.3.1. Bài thuốc Địa hoàng hoàn ……………………………………………………….. 17
1.3.2. Tổng quan về điện châm …………………………………………………………. 19
1.4. Một số nghiên cứu điều trị đau thắt lưng…………………………………………. 25
1.4.1. Việt Nam ………………………………………………………………………………. 25
1.4.2. Trên thế giới ………………………………………………………………………….. 27
Chƣơng 2. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU …………. 29
2.1. Chất liệu nghiên cứu …………………………………………………………………….. 29
2.1.1. Bài thuốc Địa hoàng hoàn ……………………………………………………….. 29
2.1.2. Điện châm……………………………………………………………………………… 30
2.1.3. Phương tiện nghiên cứu…………………………………………………………… 30
2.2. Đối tượng nghiên cứu……………………………………………………………………. 30
2.2.1. Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân theo Y học hiện đại …………………… 31
2.2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân theo Y học cổ truyền…………………. 31
2.2.3. Tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân………………………………………………….. 32
2.2.4. Tiêu chuẩn loại bỏ nghiên cứu …………………………………………………. 322.3. Địa điểm nghiên cứu …………………………………………………………………….. 32
2.4. Thời gian nghiên cứu ……………………………………………………………………. 32
2.5. Phương pháp và thiết kế nghiên cứu……………………………………………….. 32
2.5.1. Thiết kế nghiên cứu………………………………………………………………… 32
2.5.2. Cỡ mẫu và cách chọn mẫu……………………………………………………….. 32
2.5.3. Quy trình nghiên cứu………………………………………………………………. 33
2.6. Biến số và chỉ số nghiên cứu………………………………………………………….. 34
2.6.1. Các chỉ tiêu nghiên cứu …………………………………………………………… 34
2.6.2. Cách đánh giá các chỉ số nghiên cứu ………………………………………… 35
2.7. Cách kiểm soát sai số và yếu tố nhiễu …………………………………………….. 39
2.8. Thu thập và xử lý số liệu……………………………………………………………….. 39
2.9. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu …………………………………………………… 40
Chƣơng 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ……………………………………………….. 42
3.1. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu trước điều trị ……………………………. 42
3.1.1. Đặc điểm tuổi, giới, nghề nghiệp ……………………………………………… 42
3.1.2. Thời gian mắc bệnh………………………………………………………………… 43
3.1.3. Chứng trạng y học cổ truyền ……………………………………………………. 44
3.1.4. Đặc điểm về mức độ bệnh trước điều trị……………………………………. 45
3.2. Hiệu quả điều trị của bài thuốc địa hoàng hoàn kết hợp điện châm điều
trị đau thắt lưng do thoái hóa cột sống…………………………………………………… 48
3.2.1. Hiệu quả điều trị theo thang điểm VAS …………………………………….. 48
3.2.2. Cải thiện tầm vận động CSTL sau điều trị…………………………………. 49
3.2.3. Hiệu quả cải thiện nghiệm pháp tay đất sau điều trị ……………………. 50
3.2.4. Hiệu quả cải thiện độ giãn CSTL sau điều trị …………………………….. 51
3.2.5. Hiệu quả cải thiện chức năng sinh hoạt hàng ngày sau điều trị …….. 52
3.2.6. Kết quả điều trị chung …………………………………………………………….. 53
3.2.7. Kết quả điều trị về chứng trạng của y học cổ truyền …………………… 54
3.2.8. Tác dụng không mong muốn trên lâm sàng của phương pháp can thiệp … 54
3.3. Một số yếu tố liên quan đến kết quả điều trị…………………………………….. 55
3.3.1. Yếu tố tuổi …………………………………………………………………………….. 553.3.2. Yếu tố giới tính………………………………………………………………………. 55
3.3.3. Yếu tố thời gian mắc bệnh……………………………………………………….. 56
Chƣơng 4. BÀN LUẬN ……………………………………………………………………… 57
4.1. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu trước điều trị ……………………………. 57
4.1.1. Đặc điểm tuổi, giới, nghề nghiệp ……………………………………………… 57
4.1.2. Đặc điểm về thời gian mắc bệnh………………………………………………. 61
4.1.3. Đặc điểm về chứng trạng theo y học cổ truyền…………………………… 62
4.1.4. Đặc điểm về mức độ bệnh trước điều trị……………………………………. 64
4.2. Hiệu quả điều trị của bài thuốc địa hoàng hoàn kết hợp điện châm điều
trị đau thắt lưng do thoái hóa cột sống…………………………………………………… 69
4.2.1. Cải thiện mức độ đau………………………………………………………………. 69
4.2.2. Cải thiện tầm vận động cột sống thắt lưng…………………………………. 71
4.2.3. Hiệu quả cải thiện nghiệm pháp tay đất …………………………………….. 71
4.2.4. Cải thiện độ giãn cột sống thắt lưng………………………………………….. 72
4.2.5. Cải thiện chức năng sinh hoạt hàng ngày…………………………………… 74
4.2.6. Kết quả điều trị chung …………………………………………………………….. 74
4.2.7. Kết quả điều trị về chứng trạng của y học cổ truyền …………………… 76
4.2.8. Tác dụng không mong muốn trên lâm sàng của phương pháp can thiệp … 77
4.3. Một số yếu tố liên quan đến kết quả điều trị…………………………………….. 78
4.3.1. Liên quan giữa tuổi và kết quả điều trị………………………………………. 78
4.3.2. Liên quan giữa giới tính và kết quả điều trị ……………………………….. 79
4.3.3. Liên quan giữa thời gian mắc bệnh và kết quả điều trị………………… 80
KẾT LUẬN ………………………………………………………………………………………. 81
KIẾN NGHỊ……………………………………………………………………………………… 82
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤCDANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1. Phân loại đau thắt lưng theo Mooney ……………………………………. 9
Bảng 2.1. Các vị thuốc trong bài thuốc địa hoàng hoàn…………………………. 29
Bảng 2.2. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân theo YHCT……………………………….. 31
Bảng 2.3. Đánh giá mức độ đau theo VAS…………………………………………… 35
Bảng 2.4. Đánh giá sự thay đổi động tác gấp ……………………………………….. 36
Bảng 2.5. Đánh giá sự thay đổi động tác duỗi………………………………………. 36
Bảng 2.6. Đánh giá sự thay đổi động tác nghiêng bên đau …………………….. 36
Bảng 2.7. Sự thay đổi chỉ số tay đất trước và sau điều trị………………………. 37
Bảng 2.8. Đánh giá sự thay đổi độ giãn Schober CSTL…………………………. 37
Bảng 2.9. Cách tính điểm và đánh giá chức năng sinh hoạt hàng ngày…….. 38
Bảng 2.10. Cách tính điểm và đánh giá kết quả điều trị…………………………… 38
Bảng 3.1. Phân bố bệnh nhân theo tuổi ……………………………………………….. 42
Bảng 3.2. Phân bố bệnh nhân theo giới tính…………………………………………. 42
Bảng 3.3. Phân bố bệnh nhân theo nghề nghiệp……………………………………. 43
Bảng 3.4. Phân bố theo thời gian mắc bệnh …………………………………………. 43
Bảng 3.5. Mức độ đau theo thang điểm VAS trước điều trị……………………. 45
Bảng 3.6. Phân loại tầm vận động gấp trước điều trị …………………………….. 45
Bảng 3.7. Phân loại tầm vận động duỗi trước điều trị……………………………. 45
Bảng 3.8. Phân loại tầm vận động nghiêng bên đau trước điều trị ………….. 46
Bảng 3.9. Phân loại nghiệm pháp tay đất trước điều trị………………………….. 46
Bảng 3.10. Phân loại độ giãn cột sống trước điều trị ………………………………. 47
Bảng 3.11. Phân loại chức năng sinh hoạt hàng ngày trước điều trị theo
thang điểm ODI…………………………………………………………………. 47
Bảng 3.12. Sự cải thiện mức độ đau theo thang điểm VAS……………………… 48
Bảng 3.13. Cải thiện tầm vận động gấp CSTL sau điều trị………………………. 49
Bảng 3.14. Cải thiện tầm vận động duỗi CSTL sau điều trị……………………… 49Bảng 3.15. Cải thiện tầm vận động nghiêng bên đau CSTL sau điều trị ……. 50
Bảng 3.16. Sự cải thiện nghiệm pháp tay đất sau điều trị…………………………. 50
Bảng 3.17. Sự cải thiện độ giãn CSTL sau điều trị …………………………………. 51
Bảng 3.18. Sự cải thiện chức năng sinh hoạt hàng ngày theo thang điểm
ODI sau điều trị …………………………………………………………………. 52
Bảng 3.19. Đánh giá kết quả điều trị chung …………………………………………… 53
Bảng 3.20. Sự cải thiện chứng trạng YHCT sau điều trị………………………….. 54
Bảng 3.21. Mối liên quan giữa tuổi và kết quả điều trị ……………………………. 55
Bảng 3.22. Mối liên quan giữa giới tính và kết quả điều trị……………………… 55
Bảng 3.23. Mối liên quan giữa thời gian mắc bệnh và kết quả điều trị………. 56DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
Sơ đồ 2.1. Sơ đồ tóm tắt thiết kế nghiên cứu ……………………………………… 41
Biểu đồ 3.1. Phân bố đối tượng nghiên cứu theo chứng trạng y học cổ truyền
trước điều trị…………………………………………………………………… 44
Biểu đồ 3.2. Đánh giá sự cải thiện mức độ đau theo thang điểm VAS……… 48
Biểu đồ 3.3. Đánh giá sự cải thiện nghiệm pháp tay đất sau điều trị ………… 51
Biểu đồ 3.4. Đánh giá sự cải thiện độ giãn CSTL sau điều trị…………………. 52
Biểu đồ 3.5. Đánh giá sự cải thiện chức năng sinh hoạt hàng ngày theo thang
điểm ODI sau điều trị………………………………………………………. 5