Tăng trưởng thể chất của trẻ từ 0 – 10 tuổi và mối liên quan đến nhận thức của trẻ 10 tuổi tại tỉnh Thái Nguyên

Luận án tiến sĩ y học Tăng trưởng thể chất của trẻ từ 0 – 10 tuổi và mối liên quan đến nhận thức của trẻ 10 tuổi tại tỉnh Thái Nguyên. Tăng trưởng thể chất là thước đo quan trọng phản ánh tình trạng sức khỏe, tiềm năng di truyền cũng như tác động tổng hợp của môi trường sống, dinh dưỡng và y tế đối với trẻ em 1. Ở những nước thu nhập thấp và trung bình, tăng trưởng vẫn chưa đạt chuẩn quốc tế, dẫn tới hậu quả lâu dài đến sức khỏe trẻ em 2. Tăng trưởng thể chất liên quan mật thiết đến não bộ và nhận thức. Các chỉ số nhân trắc như chiều cao, cân nặng và vòng đầu đã được chứng minh là yếu tố dự báo cho năng lực trí tuệ và học tập ở lứa tuổi học đường 3-6. Phân tích gộp tại 29 quốc gia thấy rằng tăng trưởng chiều dài trong thời thơ ấu có mối tương quan thuận với nhận thức và kỹ năng vận động 7. Báo cáo tại Philippines thấy rằng trẻ suy dinh dưỡng (SDD) thể thấp còi lúc 2 tuổi có điểm nhận thức thấp hơn ngay cả khi đã bắt kịp tăng trưởng 8; tại Peru, trẻ SDD thể thấp còi trong 2 năm đầu đời có điểm nhận thức ở thời điểm 9 tuổi thấp hơn so với trẻ không bị SDD 9. Nhiều bằng chứng khác 2,10,11 cũng cho thấy tăng trưởng chậm hoặc SDD kéo dài ở bất kỳ giai đoạn nào đều có thể gây tác động không tốt đến trí tuệ và kết quả học tập của trẻ.

Cho đến nay, phần lớn các nghiên cứu đều tập trung vào “1000 ngày đầu đời” của trẻ giai đoạn nền tảng cho phát triển thể chất và não bộ. Gần đây, một số nghiên cứu cho thấy tăng trưởng trong giai đoạn 2–10 tuổi vẫn giữ vai trò quan trọng khi cấu trúc thần kinh và kỹ năng nhận thức của trẻ tiếp tục hoàn thiện. Điều này cho thấy cần thiết mở rộng phạm vi nghiên cứu về tăng trưởng ngoài 2 năm đầu đời của trẻ nhằm xác định thêm “cửa sổ cơ hội” can thiệp tối ưu.
Giai đoạn 10 tuổi là mốc quan trọng để đánh giá tăng trưởng thể chất và nhận thức của trẻ, vì đây là thời điểm kết thúc giai đoạn phát triển từ sơ sinh đến cuối tuổi nhi đồng và phản ánh kết quả tích lũy của quá trình tăng trưởng trước đó. Ở tuổi này, trẻ đã phát triển tương đối ổn định về tư duy logic, trí nhớ và kỹ năng học tập, vì thế việc đo lường trở nên tin cậy và có giá trị dự báo cao cho thành tích học tập sau này. Hơn nữa, trẻ chưa chịu tác động mạnh của sự thay đổi nội tiết do dậy thì 12, do đó hạn chế các yếu tố gây nhiễu sinh học, nên có thể phản ánh khách quan hơn mối liên quan giữa tăng trưởng thể chất và nhận thức.
Tại Việt Nam, các khảo sát cho thấy tầm vóc trẻ em đã cải thiện so với thập niên 1990, song vẫn thấp hơn so với chuẩn tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) 13. Số liệu tại Thái Nguyên năm 2023 cho thấy tỷ lệ SDD thể thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi là 19,8% và thừa cân, béo phì là 6,4% 14, phản ánh gánh nặng kép về dinh dưỡng. Tuy nhiên, các nghiên cứu 15-18 chủ yếu là mô tả cắt ngang và tập trung vào lứa tuổi mầm non, chưa có nghiên cứu nào theo dõi dọc về tình trạng dinh dưỡng từ lúc sinh đến 10 tuổi ở trẻ đủ tháng, đồng thời đánh giá nhận thức ở trẻ 10 tuổi và phân tích mối liên quan giữa hai yếu tố này.
Xuất phát từ thực tiễn đó, nghiên cứu đặt ra câu hỏi: Đặc điểm tăng trưởng thể chất của trẻ từ 0–10 tuổi tại Thái Nguyên như thế nào? Thực trạng nhận thức của trẻ 10 tuổi ra sao? Và tăng trưởng thể chất trong 10 năm đầu đời có mối liên quan như thế nào đến nhận thức của trẻ 10 tuổi? Để trả lời các câu hỏi trên, nghiên cứu được thực hiện với các mục tiêu sau:
1. Mô tả tăng trưởng thể chất của trẻ từ 0 đến 10 tuổi tại tỉnh Thái Nguyên
2. Đánh giá nhận thức của trẻ 10 tuổi tại tỉnh Thái Nguyên
3. Phân tích mối liên quan giữa tăng trưởng thể chất đến nhận thức của trẻ 10 tuổ

MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ…………………………………………………………………………………………. 1
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN……………………………………………………………………… 3
1.1. Tăng trưởng thể chất của trẻ từ 0-10 tuổi………………………………………………. 3
1.1.1. Các khái niệm…………………………………………………………………………………. 3
1.1.2. Công cụ đánh giá tăng trưởng thể chất ………………………………………………. 5
1.1.3. Đặc điểm tăng trưởng thể chất của trẻ từ 0-10 tuổi ……………………………… 7
1.2. Nhận thức của trẻ 10 tuổi ………………………………………………………………….. 18
1.2.1. Khái niệm về nhận thức, trí tuệ……………………………………………………….. 18
1.2.2. Công cụ đánh giá nhận thức của trẻ…………………………………………………. 19
1.2.3. Đặc điểm nhận thức của trẻ 10 tuổi trên thế giới và Việt Nam ……………. 24
1.3. Mối liên quan giữa tăng trưởng thể chất đến nhận thức của trẻ 10 tuổi …… 27
1.3.1. Mối liên quan giữa tăng trưởng và tốc độ tăng trưởng chiều cao đến nhận
thức của trẻ ……………………………………………………………………………………………. 27
1.3.2. Mối liên quan giữa tăng trưởng và tốc độ tăng trưởng cân nặng đến nhận
thức của trẻ ……………………………………………………………………………………………. 30
1.3.3. Mối liên quan giữa tăng trưởng vòng đầu đến nhận thức của trẻ…………. 31
1.3.4. Mối liên quan giữa phát triển bình thường, bắt kịp tăng trưởng, tăng
trưởng chậm và SDD kéo dài đến nhận thức của trẻ …………………………………… 32
1.4. Giới thiệu quần thể nghiên cứu ………………………………………………………….. 35
CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……………… 38
2.1. Đối tượng nghiên cứu……………………………………………………………………….. 38
2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu………………………………………………………. 38
2.3. Phương pháp nghiên cứu…………………………………………………………………… 38
2.4. Các chỉ số và biến số nghiên cứu……………………………………………………….. 42vi
2.5. Công cụ và phương pháp thu thập số liệu ……………………………………………… 51
2.6. Tổ chức triển khai nghiên cứu …………………………………………………………… 57
2.7. Các biện pháp khống chế sai số …………………………………………………………. 61
2.8. Phân tích và xử lý số liệu ………………………………………………………………….. 62
2.9. Đạo đức nghiên cứu …………………………………………………………………………. 66
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ…………………………………………………………………………. 67
3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu …………………………………………. 67
3.2. Tăng trưởng thể chất của trẻ trong 10 năm đầu đời ………………………………. 70
3.3. Nhận thức của trẻ 10 tuổi………………………………………………………………….. 80
3.4. Mối liên quan giữa tăng trưởng thể chất và nhận thức của trẻ lúc 10 tuổi. . 91
CHƯƠNG 4. BÀN LUẬN…………………………………………………………………….. 109
4.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu………………………………………… 109
4.2. Đặc điểm tăng trưởng thể chất của trẻ đủ tháng trong 10 năm đầu đời….. 110
4.3. Đặc điểm nhận thức của trẻ đủ tháng lúc 10 tuổi ……………………………….. 130
4.4. Mối liên quan giữa tăng trưởng thể chất đến nhận thức của trẻ 10 tuổi…. 136
KẾT LUẬN…………………………………………………………………………………………. 148
KHUYẾN NGHỊ………………………………………………………………………………….. 150
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC

DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ
Sơ đồ 2.1. Địa bàn nghiên cứu (Trước 01/07/2025) ……………………………………. 41
Sơ đồ 2.2. Sự thay đổi mẫu nghiên cứu qua các giai đoạn và kết quả tuyển chọn . 42
Hình 2.1. Phân loại tình trạng tăng trưởng…………………………………………………. 49
Hình 3.1. Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi ở các lứa tuổi của trẻ theo giới….. 76
Hình 3.2. Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân của trẻ ở các lứa tuổi theo giới ….. 76
Hình 3.3. Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể gầy còm của trẻ ở các lứa tuổi theo giới…. 77
Hình 3.4. Tỷ lệ thừa cân, béo phì của trẻ ở các lứa tuổi theo giới…………………. 77
Hình 3.5. Tỷ lệ trẻ phát triển bình thường, bắt kịp tăng trưởng, tăng trưởng
chậm và SDD thể thấp còi kéo dài ở các giai đoạn theo giới tính…………………. 78
Hình 3.6. Tỷ lệ trẻ phát triển bình thường, bắt kịp tăng trưởng, tăng trưởng chậm
và SDD thể nhẹ cân kéo dài ở các giai đoạn theo giới tính…………………….79
Hình 3.7. Phân bố điểm chỉ số hiểu lời nói của trẻ theo giới và dân tộc ………. 811
Hình 3.8. Phân bố điểm chỉ số tư duy tri giác của trẻ theo giới tính và dân tộc. …. 83
Hình 3.9. Phân bố điểm chỉ số trí nhớ làm việc của trẻ theo giới tính và dân tộc .. 85
Hình 3.10. Phân bố điểm chỉ số tốc độ xử lý của trẻ theo giới tính và dân tộc.. 87
Hình 3.11. Phân bố điểm chỉ số FSIQ của trẻ theo giới tính và dân tộc…………. 89
Hình 4.1. So sánh chiều dài/ chiều cao và cân nặng trung bình của trẻ so với
WHO và trẻ em Việt Nam thập niên 90…………………………………………………… 116
Hình 4.2. So sánh vòng đầu trung bình của trẻ so với WHO và trẻ em Việt Nam
thập niên 90………………………………………………………………………………………….. 121