Các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em thời điểm 6 và 10 tuổi tại tỉnh Thái Nguyên và một số yếu tố ảnh hưởng

Luận án tiến sĩ y học Các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em thời điểm 6 và 10 tuổi tại tỉnh Thái Nguyên và một số yếu tố ảnh hưởng. Sức khỏe tâm thần (SKTT) là một thành phần thiết yếu của sức khỏe toàn diện, phản ánh khả năng nhận thức bản thân, đối phó với những căng thẳng của cuộc sống, làm việc hiệu quả và đóng góp cho cộng đồng1. Ở trẻ em, “các vấn đề sức khỏe tâm thần” là thuật ngữ chỉ những khó khăn về cảm xúc, tâm lý hoặc hành vi mà trẻ gặp phải trong quá trình phát triển. Những khó khăn này biểu hiện ở nhiều mức độ khác nhau, từ thoáng qua đến các rối loạn nghiêm trọng và kéo dài2. Hơn nữa, các vấn đề SKTT thường xuất hiện đồng thời và tương tác với nhau trong tiến trình phát triển của trẻ3,4. Mặc dù chưa đạt ngưỡng chẩn đoán rối loạn tâm thần (RLTT) cụ thể theo DSM-5 hoặc ICD-11, nhưng các vấn đề SKTT ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống và sự phát triển của trẻ2,5. Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, những khó khăn này có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành, chi phối đến kết quả nghề nghiệp, các mối quan hệ và chất lượng cuộc sống của trẻ sau này6,7.

Trên Thế giới, tỷ lệ các vấn đề SKTT ở trẻ em ở các nước có thu nhập cao dao động khoảng 10–15%8, trong khi ở nhiều quốc gia thu nhập thấp con số này có thể vượt quá 40%9. Tại Việt Nam, theo báo cáo của UNICEF (2019), tỷ lệ trẻ em có các vấn đề SKTT khoảng 8–29%5; tuy nhiên, các nghiên cứu chủ yếu tập  trung vào lứa tuổi vị thành niên, rất ít bằng chứng về tỷ lệ các vấn đề SKTT ở trẻ em lứa tuổi mẫu giáo và tiểu học5. Trong quá trình phát triển, thời điểm 6 tuổi (cuối mẫu giáo) và 10 tuổi (cuối tiểu học) là hai mốc chuyển tiếp quan trọng khi trẻ phải thích nghi với những thay đổi đáng kể về môi trường học tập, quan hệ xã hội và yêu cầu về hành vi. Do đó, các vấn đề SKTT có thể biểu hiện và phân bố khác nhau theo từng độ tuổi, phản ánh xu hướng biến đổi theo thời gian và khả năng thích ứng của trẻ10. Hiểu rõ các đặc điểm này là tiền đề cần thiết để xây dựng các chương trình can thiệp sớm và phù hợp.
Các vấn đề SKTT ở trẻ em chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố đa dạng và phức tạp. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), sự tương tác giữa các yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội đóng vai trò quan trọng trong hình thành các vấn đề SKTT11. Phần lớn các nghiên cứu hiện nay sử dụng thiết kế cắt ngang12, hạn chế khả năng phản ánh2 sự thay đổi theo thời gian và mối quan hệ nhân quả giữa các yếu tố. Nghiên cứu dọc có khả năng phản ánh chính xác hơn sự thay đổi và vai trò của các yếu tố theo từng giai đoạn phát triển vẫn còn ít13, và nhiều kết quả chưa thống nhất14, đặc biệt ở các nước thu nhập thấp và trung bình, bao gồm Việt Nam. Bên cạnh đó, bối cảnh văn hóa – xã hội, vùng miền và hệ thống giáo dục có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể về SKTT5, nhưng bằng chứng tại Việt Nam, đặc biệt ở trẻ nhỏ, vẫn còn hạn chế. Thái Nguyên là một tỉnh trung du miền núi phía Bắc, có cơ cấu dân cư đa dạng với nhiều dân tộc, cùng với sự khác biệt về điều kiện kinh tế – xã hội, môi trường sống và khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế, giáo dục15. Những đặc điểm này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tình trạng SKTT của trẻ em trong khu vực.
Tuy nhiên, cho đến nay, nghiên cứu về các vấn đề SKTT ở trẻ em tại tỉnh Thái Nguyên vẫn còn hạn chế.
Câu hỏi đặt ra là: (1) Các vấn đề SKTT ở trẻ em tại thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi được biểu hiện và phân bố như thế nào? (2) Có sự khác biệt như thế nào về các vấn đề SKTT giữa hai thời điểm này? (3) Những yếu tố nào ảnh hưởng đến các vấn đề SKTT ở trẻ em tại thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi?
Để trả lời những câu hỏi nêu trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:
“Các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em thời điểm 6 và 10 tuổi tại tỉnh Thái Nguyên và một số yếu tố ảnh hưởng” nhằm các mục tiêu sau:
1. Xác định các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi tại tỉnh Thái Nguyên.
2. So sánh các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi.
3. Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN……………………………………………………………………………………… i
LỜI CẢM ƠN …………………………………………………………………………………………. ii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT …………………………………………………………iii
MỤC LỤC……………………………………………………………………………………………… iv
DANH MỤC BẢNG……………………………………………………………………………….. vi
DANH MỤC HÌNH ……………………………………………………………………………….viii
DANH MỤC BIỂU ĐỒ …………………………………………………………………………… ix
ĐẶT VẤN ĐỀ…………………………………………………………………………………………. 1
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN……………………………………………………………………… 3
1.1. Khái niệm về sức khỏe tâm thần, rối loạn tâm thần và các vấn đề sức khỏe
tâm thần ở trẻ em……………………………………………………………………………………… 3
1.2. Phương pháp đánh giá các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em ………………… 5
1.3. Đặc điểm các vấn đề sức khỏe tâm thần trẻ em ……………………………………. 13
1.4. Biểu hiện đồng thời và tác động chéo của các vấn đề sức khỏe tâm thần … 19
1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến các vấn đề sức khỏe tâm thần trẻ em ……………. 23
1.6. Cơ sở nghiên cứu của đề tài ………………………………………………………………. 31
CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……………… 33
2.1. Đối tượng nghiên cứu……………………………………………………………………….. 33
2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu………………………………………………………. 33
2.3. Phương pháp nghiên cứu…………………………………………………………………… 34
2.4. Tổ chức nghiên cứu………………………………………………………………………….. 49
2.5. Xử lý và phân tích số liệu………………………………………………………………….. 50
2.6. Đạo đức nghiên cứu …………………………………………………………………………. 53
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU………………………………………………….. 54
3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu………………………………………….. 54
3.2. Các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi………… 62
3.3. Các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ 6 tuổi và 10 tuổi theo từng lĩnh vực…. 73v
3.4. Biểu hiện đồng thời các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ 6 tuổi và 10 tuổi.. 77
3.5. Các vấn đề sức khỏe tâm thần của trẻ khi 10 tuổi theo nhóm vấn đề sức khỏe
tâm thần lúc 6 tuổi………………………………………………………………………………….. 81
3.6. Một số yếu tố ảnh hưởng đến các vấn đề sức khỏe tâm thần của trẻ ở thời
điểm 6 tuổi và 10 tuổi……………………………………………………………………………… 86
CHƯƠNG 4. BÀN LUẬN………………………………………………………………………. 93
4.1. Đặc điểm các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ lúc 6 tuổi và 10 tuổi…………. 93
4.2. So sánh các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ lúc 6 tuổi và 10 tuổi …………. 107
4.3. Một số yếu tố ảnh hưởng đến các vấn đề sức khỏe tâm thần của trẻ ở thời
điểm 6 tuổi và 10 tuổi……………………………………………………………………………. 118
4.4. Một số điểm mạnh và hạn chế của đề tài …………………………………………… 133
KẾT LUẬN …………………………………………………………………………………………. 135
KHUYẾN NGHỊ ………………………………………………………………………………….. 137
CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ ………………………………. 138
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤCvi
DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1. Một số thang đo các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em…………………. 6
Bảng 1.2. Tính giá trị, độ tin cậy, độ nhạy và độ đặc hiệu của một số thang đo các
vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em……………………………………………….. 8
Bảng 1.3. Ngưỡng phân loại điểm SDQ phiên bản cha mẹ báo cáo………………. 13
Bảng 3.1. Đặc điểm lúc sinh của trẻ………………………………………………………….. 54
Bảng 3.2. Đặc điểm nhân khẩu – xã hội của mẹ…………………………………………. 56
Bảng 3.3. Đặc điểm kinh tế hộ gia đình trẻ qua các giai đoạn………………………. 58
Bảng 3.4. Đặc điểm môi trường gia đình, bạo lực gia đình và gắn kết cha mẹ.. 59
Bảng 3.5. Môi trường học đường của trẻ lúc 10 tuổi…………………………………… 60
Bảng 3.6. Đặc điểm lối sống của trẻ lúc 10 tuổi …………………………………………. 60
Bảng 3.7. Đặc điểm vấn đề cảm xúc của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi …………….. 62
Bảng 3.8. Đặc điểm vấn đề hành vi của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi …………… 63
Bảng 3.9. Đặc điểm vấn đề tăng động của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi……… 64
Bảng 3.10. Đặc điểm vấn đề bạn bè của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi ………….. 65
Bảng 3.11. Đặc điểm hành vi xã hội tích cực của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi
theo giới …………………………………………………………………………………. 66
Bảng 3.12. Phân bố các vấn đề sức khỏe tâm thần của trẻ thời điểm 6 tuổi theo
giới và dân tộc…………………………………………………………………………. 67
Bảng 3.13. Phân bố các vấn đề sức khỏe tâm thần của trẻ thời điểm 10 tuổi theo
giới và dân tộc…………………………………………………………………………. 70
Bảng 3.14. Tỷ lệ khó khăn tổng thể của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi…………. 73
Bảng 3.15. Tỷ lệ vấn đề cảm xúc của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi ……………. 73
Bảng 3.16. Tỷ lệ vấn đề hành vi của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi……………… 74
Bảng 3.17. Tỷ lệ vấn đề tăng động của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi………….. 75
Bảng 3.18. Tỷ lệ vấn đề bạn bè của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi ………………. 75
Bảng 3.19. Tỷ lệ hành vi xã hội tích cực của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi….. 76vii
Bảng 3.20. Tỷ lệ vấn đề cảm xúc của trẻ năm 10 tuổi theo nhóm các vấn đề sức
khỏe tâm thần lúc 6 tuổi……………………………………………………………. 81
Bảng 3.21. Tỷ lệ vấn đề hành vi của trẻ năm 10 tuổi theo nhóm các vấn đề sức
khỏe tâm thần lúc 6 tuổi……………………………………………………………. 82
Bảng 3.22. Tỷ lệ vấn đề tăng động của trẻ năm 10 tuổi theo nhóm các vấn đề sức
khỏe tâm thần lúc 6 tuổi……………………………………………………………. 83
Bảng 3.23. Tỷ lệ vấn đề bạn bè của trẻ năm 10 tuổi theo nhóm các vấn đề sức
khỏe tâm thần lúc 6 tuổi……………………………………………………………. 84
Bảng 3.24. Tỷ lệ hành vi xã hội tích cực thấp của trẻ năm 10 tuổi theo nhóm các
vấn đề sức khỏe tâm thần lúc 6 tuổi……………………………………………. 85
Bảng 3.25. Một số yếu tố về phía trẻ ảnh hưởng đến khó khăn tổng thể thời điểm
6 tuổi và 10 tuổi ………………………………………………………………………. 86
Bảng 3.26. Một số yếu tố về phía trẻ ảnh hưởng đến hành vi xã hội tích cực thấp
thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi………………………………………………………… 87
Bảng 3.27. Một số yếu tố người mẹ ảnh hưởng đến khó khăn tổng thể của trẻ thời
điểm 6 tuổi và 10 tuổi ………………………………………………………………. 88
Bảng 3.28. Một số yếu tố người mẹ ảnh hưởng đến hành vi xã hội tích cực thấp
của trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi ……………………………………………… 89
Bảng 3.29. Một số yếu tố gia đình ảnh hưởng đến khó khăn tổng thể của trẻ thời
điểm 6 tuổi và 10 tuổi ………………………………………………………………. 90
Bảng 3.30. Một số yếu tố gia đình ảnh hưởng đến hành vi xã hội tích cực thấp của
trẻ thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi……………………………………………………. 91
Bảng 3.31. Một số yếu tố trường học và xã hội ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần
của trẻ khi 10 tuổi ……………………………………………………………………. 92
Bảng 4.1. So sánh tỷ lệ các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ 6 tuổi đến 10 tuổi theo
thang đo SDQ ở Việt Nam và trên Thế giới. ……………………………….. 94viii
DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1. Các thành phần của bảng hỏi điểm mạnh và khó khăn……………………..12
Hình 1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần trẻ em………………………..23
Hình 1.3. Các yếu tố nguy cơ đến sức khỏe tâm thần trẻ em theo vòng đời ………24
Hình 2.1. Sơ đồ nghiên cứu………………………………………………………………………….36
Hình 3.1. Biểu hiện đồng thời các vấn đề về cảm xúc, hành vi, tăng động của trẻ
thời điểm 6 tuổi và 10 tuổi……………………………………………………………………………77
Hình 3.2. Biểu hiện đồng thời các vấn đề về cảm xúc, hành vi, bạn bè của trẻ thời
điểm 6 tuổi và 10 tuổi ………………………………………………………………………………….78
Hình 3.3. Biểu hiện đồng thời các vấn đề về hành vi, tăng động, bạn bè của trẻ thời
điểm 6 tuổi và 10 tuổi ………………………………………………………………………………….79
Hình 3.4. Biểu hiện đồng thời các vấn đề về cảm xúc, tăng động, bạn bè của trẻ thời
điểm 6 tuổi và 10 tuổi ………………………………………………………………………………….80

DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 1.1. Tỷ lệ trẻ em có vấn đề sức khỏe tâm thần theo khu vực tại Việt Nam ….16
Biểu đồ 3.1. Đặc điểm nuôi dưỡng của trẻ qua các giai đoạn…………………………..54
Biểu đồ 3.2. Tình trạng dinh dưỡng và thiếu máu của trẻ qua các giai đoạn ……..55
Biểu đồ 3.3. Tỷ lệ thiếu máu của mẹ trước và trong thời gian mang thai ………….56
Biểu đồ 3.4. Tỷ lệ trầm cảm của mẹ trước khi mang thai và sau sinh……………….57
Biểu đồ 3.5. Đặc điểm về bạo lực của trẻ thời điểm 10 tuổi …………………………….61
Biểu đồ 3.6. Tỷ lệ trẻ lúc 6 tuổi có vấn đề sức khỏe tâm thần ở từng lĩnh vực theo
giới tính ……………………………………………………………………………………………………..68
Biểu đồ 3.7. Tỷ lệ trẻ lúc 6 tuổi có vấn đề sức khỏe tâm thần ở từng lĩnh vực theo
dân tộc ……………………………………………………………………………………………………….69
Biểu đồ 3.8. Tỷ lệ trẻ lúc 10 tuổi có vấn đề sức khỏe tâm thần ở từng lĩnh vực theo
giới tính ……………………………………………………………………………………………………..71
Biểu đồ 3.9. Tỷ lệ trẻ lúc 10 tuổi có vấn đề sức khỏe tâm thần ở từng lĩnh vực theo
dân tộc ……………………………………………………………………………………………………….7

DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 1.1. Tỷ lệ trẻ em có vấn đề sức khỏe tâm thần theo khu vực tại Việt Nam ….16
Biểu đồ 3.1. Đặc điểm nuôi dưỡng của trẻ qua các giai đoạn…………………………..54
Biểu đồ 3.2. Tình trạng dinh dưỡng và thiếu máu của trẻ qua các giai đoạn ……..55
Biểu đồ 3.3. Tỷ lệ thiếu máu của mẹ trước và trong thời gian mang thai ………….56
Biểu đồ 3.4. Tỷ lệ trầm cảm của mẹ trước khi mang thai và sau sinh……………….57
Biểu đồ 3.5. Đặc điểm về bạo lực của trẻ thời điểm 10 tuổi …………………………….61
Biểu đồ 3.6. Tỷ lệ trẻ lúc 6 tuổi có vấn đề sức khỏe tâm thần ở từng lĩnh vực theo
giới tính ……………………………………………………………………………………………………..68
Biểu đồ 3.7. Tỷ lệ trẻ lúc 6 tuổi có vấn đề sức khỏe tâm thần ở từng lĩnh vực theo
dân tộc ……………………………………………………………………………………………………….69
Biểu đồ 3.8. Tỷ lệ trẻ lúc 10 tuổi có vấn đề sức khỏe tâm thần ở từng lĩnh vực theo
giới tính ……………………………………………………………………………………………………..71
Biểu đồ 3.9. Tỷ lệ trẻ lúc 10 tuổi có vấn đề sức khỏe tâm thần ở từng lĩnh vực theo
dân tộc ……………………………………………………………………………………………………….7