NGHIÊN CỨU ĐỘC TÍNH CẤP VÀ TÁC DỤNG TĂNG SỨC CHỊU ĐỰNG GÁNH NẶNG NHIỆT CỦA CAO KHÔ SINH MẠCH TÁN – NHỤC THUNG DUNG TRÊN THỰC NGHIỆM

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC NGHIÊN CỨU ĐỘC TÍNH CẤP VÀ TÁC DỤNG TĂNG SỨC CHỊU ĐỰNG GÁNH NẶNG NHIỆT CỦA CAO KHÔ SINH MẠCH TÁN – NHỤC THUNG DUNG TRÊN THỰC NGHIỆM. Việt Nam thuộc kiểu khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, mỗi năm có tới gần 300 ngày mà nhiệt độ trung bình vượt trên 20°C, đồng thời độ ẩm không khí thường duy trì ở mức trên 80% [1]. Lao động, vận động thể lực đặc biệt là hoạt động quân sự trong điều kiện nắng nóng có thể làm tổn thương cơ thể, các tổn thương cơ thể, các tổn thương liên quan đến nắng nóng bao gồm say nắng và say nóng [2]. Khi cơ thể chịu tác động của gánh nặng nhiệt, các phản ứng sinh lý được huy động để kích hoạt những cơ chế điều hòa thân nhiệt nhằm duy trì cân bằng nội môi. Tuy nhiên, nếu lượng nhiệt tích lũy vượt quá khả năng tản nhiệt, tình trạng quá tải nhiệt sẽ xảy ra và có thể dẫn đến tổn thương cho cơ thể.
Tổn thương do nắng nóng, điển hình là các tình trạng say nắng và say nóng, là hậu quả của việc cơ thể bị rối loạn cân bằng nước và điện giải toàn thân, đồng thời suy giảm khả năng điều hòa thân nhiệt. Những rối loạn này kéo theo hàng loạt biến đổi bệnh lý ở nhiều cơ quan và hệ thống trong cơ thể. Say nắng, say nóng không chỉ gây ra các triệu chứng như mệt mỏi, choáng váng, nhức đầu… mà còn tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến đột quỵ; nếu không được can thiệp kịp thời, người bệnh có thể gánh chịu di chứng thần kinh vĩnh viễn, tổn thương nhiều cơ quan và nguy cơ tử vong. Do đó, các tổn thương do nhiệt ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và khả năng công tác của bộ đội cũng như người lao động, cần được nhận diện sớm và có biện pháp phòng ngừa, khắc phục phù hợp. Hiện nay, ngoài các biện pháp dự phòng say nắng, say nóng như cải thiện môi trường lao động, luôn trang bị đầy đủ thiết bị chống nắng khi lao động , uống đầy đủ nước nước khi trời nóng hoặc lao động nặng … Thì việc nghiên cứu các loại thuốc có thể nâng cao khả năng chịu đựng với gánh nặng nhiệt của cơ thể cũng là vấn đề cấp thiết cho lao động nói chung và bộ đội nói riêng khi phải hoạt động, lao động trong điều kiện khắc nghiệt của môi trường. [3], [4], [5].

Y học cổ truyền phương Đông xếp hội chứng say nóng vào phạm trù “trúng thử”, tức tình trạng cơ thể bị tác động bởi khí thử (nắng nóng). Theo quan niệm này, tác nhân gây bệnh vừa do ngoại cảm (nắng, nóng, thấp) vừa do bên trong chính khí suy yếu, cơ thể giảm khả năng thích ứng với biến đổi môi trường, đặc biệt khi nhiệt độ và độ ẩm tăng cao kèm lao động trong không gian kém thông thoáng.. Đã có một số bài thuốc YHCT được sử dụng khá hiệu quả trong điều trị say nóng. Trong đó Sinh mạch tán là bài thuốc được nghiên cứu và sử dụng hiệu quả trên cả thực nghiệm và thực tế lâm sàng. Tuy nhiên bài thuốc được sử dụng dưới dạng thuốc sắc truyền thống, phải dùng ngay.
Bài thuốc được xây dựng dựa trên nền tảng Sinh mạch tán, sau đó gia thêm một số vị nhằm hoàn thiện hơn về tác dụng, giúp phù hợp với nhiều thể bệnh khác nhau của chứng say nóng. Trong đó, vị được bổ sung là Nhục thung dung, góp phần tăng cường chức năng bổ thận, ích tinh, nâng đỡ chính khí cho người bệnh [41]. Nhục thung dung có tác dụng bổ thận, nhuận tràng, ích tinh huyết. Sinh mạch tán (SMT) là một bài thuốc cổ truyền nổi tiếng của Trung Quốc được sử dụng để bồi bổ sức khỏe tăng cường thể lục cũng như điều trị và dự phòng các bệnh tim mạch hàng ngàn năm ở Trung Quốc. Lý luận y học cổ truyền Trung Quốc cho rằng SMT có tác dụng bổ khí, dưỡng âm, phục hồi mạch, ngăn tiết mồ hôi bất thường. Từ những kết quả nghiên cứu trên thực nghiệm và lâm sàng cho thấy, bài thuốc Sinh mạch tán phù hợp với mục tiêu nghiên cứu hiện đại hóa y học cổ truyền để bào chế sản phẩm dùng cho bộ đội hoạt động trong môi trường khắc nghiệt [6].
Để có cơ sở khoa học về tính an toàn và tác dụng của Cao khô Sinh mạch tán- Nhục thung dung, tạo tiền đề cho việc ứng dụng bài thuốc trên lâm sàng, đồng thời góp phần làm phong phú thêm các phương pháp chống say nắng, say nóng cho người làm việc trong môi trường khắc nghiệt , chúng tôi tiến hành đề tài với 2 mục tiêu.
1. Đánh giá độc tính cấp của cao khô Sinh mạch tán- Nhục thung dung trên thực nghiệm.
2. Đánh giá tác dụng tăng sức chịu đựng gánh nặng nhiệt của Cao khô Sinh mạch tán- Nhục thung dung trên thực nghiệm

MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ …………………………………………………………………………………….. 1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN………………………………………………………………… 3
1.1. Tổng quan về chứng say nắng say nóng theo y học hiện đại. ……………. 3
1.1.1. Khái niệm …………………………………………………………………………….. 3
1.1.2. Tình hình về say nắng, say nóng……………………………………………… 3
1.1.3. Cơ chế say nắng, say nóng……………………………………………………… 4
1.1.4. Triệu chứng của say nắng say nóng …………………………………………. 9
1.1.5. Cấp cứu và điều trị ………………………………………………………………. 11
1.1.6. Những biện pháp dự phòng say nắng, say nóng ………………………. 12
1.2. Tổng quan y học cổ truyền về say nắng, say nóng…………………………. 13
1.2.1. Nguyên nhân gây bệnh và đặc điểm bệnh lý. ………………………….. 13
1.2.2. Tình hình nghiên cứu chống say nóng bằng y học cổ truyền trên thế
giới và trong nước ………………………………………………………………………… 15
1.3 Tổng quan về Cao khô Sinh mạch tán – Nhục thung dung……………….. 17
1.3.1. Nguồn gốc xuất sứ và công thức……………………………………………. 17
1.3.2 Thành phần hóa học và công dụng của các vị thuốc trong bài thuốc . 18
1.3.3. Tổng quan về bài thuốc Sinh mạch tán (SMT) ………………………… 19
1.4. Tổng quan về các phương pháp nghiên cứu độc tính và ý nghĩa về việc
nghiên cứu tính an toàn của thuốc y học cổ truyền. ……………………………… 26
1.4.1. Thuốc y học cổ truyền và nguyên nhân tiến hành thử độc tính ….. 26
1.4.2. Các phương pháp thử nghiệm độc tính cấp……………………………… 27
1.5. Tổng quan về các mô hình nghiên cứu tạo gánh nặng nhiệt trên động vật…44
1.5.1. Mô hình nghiên cứu trên thỏ…………………………………………………. 28
1.5.2. Mô hình nghiên cứu trên chuột ……………………………………………… 29
CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU …………… 30
2.1. Nguyên vật liệu…………………………………………………………………………. 302.2 Phương tiện nghiên cứu………………………………………………………………. 32
2.3. Địa điểm nghiên cứu………………………………………………………………….. 34
2.4. Thời gian nghiên cứu:………………………………………………………………… 34
2.5. Đối tượng nghiên cứu ……………………………………………………………….. 35
2.6. Phương pháp nghiên cứu ……………………………………………………………. 35
2.6.1. Đánh giá độc tính cấp của cao khô Sinh mạch tán- Nhục thung
dung trên thực nghiệm…………………………………………………………………… 35
2.6.2. Đánh giá tác dụng chịu đựng gánh nặng nhiệt của cao khô Sinh
mạch tán- Nhục thung dung trên thực nghiệm………………………………….. 37
2.7. Phương pháp xử lý số liệu ………………………………………………………….. 40
2.8. Đạo đức trong nghiên cứu ………………………………………………………….. 40
2.9. Sơ đồ nghiên cứu ………………………………………………………………………. 41
CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU …………………………………………… 42
3.1. Kết quả đánh giá độc tính cấp của cao khô Sinh mạch tán – Nhục thung
dung trên thực nghiệm ……………………………………………………………………… 42
3.1.1. Tình trạng chung của chuột…………………………………………………… 42
3.1.2. Ảnh hưởng của cao khô Sinh mạch tán – Nhục thung dung lên trọng
lượng chuột………………………………………………………………………………….. 43
3.2. Đánh giá tác dụng tăng sức chịu đựng gánh nặng nhiệt của Cao khô
Sinh mạch tán- Nhục thung dung trên thực nghiệm……………………………… 44
3.2.1. Biến đổi nhiệt độ trung tâm của thỏ khi bị say nóng ………………… 44
3.2.2. Biến thiên nhịp tim của thỏ dưới tác động của gánh nặng nhiệt…. 47
3.2.3. Các chỉ số huyết học, sinh hóa, điện giải trong máu của thỏ dưới tác
động của gánh nặng nhiệt………………………………………………………………. 50
3.2.4. Ảnh hưởng của môi trường nóng tới tần số hô hấp của thỏ thực
nghiệm khi chịu gánh nặng nhiệt ……………………………………………………. 61
3.2.5. Ảnh hưởng của môi trường nóng tới chỉ số bão hòa oxy trong máu
ngoại vi của thỏ thực nghiệm khi chịu gánh nặng nhiệt …………………….. 65CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN …………………………………………………………………. 68
4.1. Về kết quả nghiên cứu độc tính của cao khô sinh mạch tán- nhục thung….68
4.1.1. Về độc tính cấp……………………………………………………………………. 68
4.2. Về kết quả tác dụng trên gánh nặng nhiệt …………………………………….. 69
4.2.1. Bàn luận biến đổi về nhiệt độ trung tâm …………………………………. 70
4.2.2. Biến đổi về tần số tim…………………………………………………………… 71
4.2.3. Biến đổi một số chỉ số huyết học của thỏ khi chịu tác động của
gánh nặng nhiệt ……………………………………………………………………………. 71
4.2.4. Biến đổi một số chỉ số hóa sinh đánh giá chức năng gan, thận sau
gánh nặng nhiệt ……………………………………………………………………………. 72
4.2.5. Biến đổi một số chỉ số điện giải sau gánh nặng nhiệt……………….. 75
4.2.6. Biến đổi tần số hô hấp sau gánh nặng nhiệt…………………………….. 76
4.2.7. Biến đổi SpO2 sau gánh nặng nhiệt………………………………………… 77
KẾT LUẬN ………………………………………………………………………………………. 80
KHUYẾN NGHỊ……………………………………………………………………………….. 83
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC