Nghiên cứu tác dụng chống viêm giảm đau của cao lỏng HHV trên thực nghiệm

Luận văn chuyên khoa 2 Nghiên cứu tác dụng chống viêm giảm đau của cao lỏng HHV trên thực nghiệm. Đau và viêm, đặc biệt trong các bệnh lý cơ xương khớp mạn tính, là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật và suy giảm chất lượng cuộc sống trên toàn cầu. Phân tích GBD 2019 cho thấy khoảng 1,71 tỷ người đang sống chung với các bệnh cơ xương khớp như đau lưng, đau cổ, thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp… và gánh nặng này có xu hướng gia tăng theo tuổi thọ dân số [1], [2]. Đau kéo dài làm hạn chế vận động, giảm khả năng lao động, làm tăng chi phí y tế trực tiếp và gián tiếp, trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam [2].
Trong y học hiện đại, các thuốc giảm đau – chống viêm không steroid (NSAID), corticosteroid và opioid là những lựa chọn chủ lực trong điều trị đau và viêm. Tuy nhiên, việc sử dụng NSAID dài ngày đi kèm với nhiều nguy cơ tai biến, đặc biệt trên đường tiêu hóa (loét, xuất huyết, thủng), tim mạch (tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ) và thận (tổn thương thận cấp, tiến triển bệnh thận mạn) [3].

Phân tích dữ liệu FAERS gần đây cho thấy NSAID liên quan đáng kể đến các biến cố bất lợi trên đường tiêu hóa, với sự khác biệt về mức độ nguy cơ giữa các hoạt chất nhưng nhìn chung vẫn là nhóm thuốc có tỷ lệ tai biến cao trong điều trị dài hạn [4]. Trong khi đó, opioid lại làm tăng nguy cơ lệ thuộc thuốc, suy hô hấp và nhiều tác dụng không mong muốn khác, khiến nhu cầu tìm kiếm các liệu pháp giảm đau, chống viêm an toàn hơn, có thể sử dụng lâu dài, ngày càng cấp thiết.
Trước bối cảnh đó, y học cổ truyền (YHCT) và các bài thuốc nguồn gốc dược liệu đang được quan tâm như những lựa chọn điều trị bổ trợ hoặc thay thế trong kiểm soát đau và viêm cơ xương khớp. Nhiều tổng quan hệ thống và phân tích gộp cho thấy các chế phẩm thuốc thang YHCT, thuốc cổ phương hoặc bài thuốc kinh nghiệm có thể giúp cải thiện đau và chức năng vận động ở bệnh nhân thoái hóa khớp gối, đau thắt lưng, cổ – gáy với độ an toàn tương đối khả quan [5], [6]. Tuy nhiên, bằng chứng còn không đồng nhất, và rất nhiều bài thuốc kinh nghiệm đang được sử dụng rộng rãi lâm sàng nhưng chưa được đánh giá đầy đủ bằng các mô hình thực nghiệm hiện đại.2
Cao lỏng “HHV” là một bài thuốc kinh nghiệm của PGS.TS Đoàn Quang Huy, được phối ngũ từ các vị: Bạch hoa xà, Thương truật, Khương hoạt, Độc hoạt, Phòng phong, Ngưu tất, Quế chi. Về lý luận YHCT, bài thuốc có tác dụng khu phong, tán hàn, trừ thấp, hoạt huyết, thông lạc, được sử dụng trong điều trị chứng tý (phong hàn thấp tý), đau nhức xương khớp, đau lưng, đau mỏi chi thể. Sự phối hợp các vị thuốc nhằm vừa giải biểu khu phong trừ thấp, vừa hoạt huyết thông lạc, bổ can thận – cường gân cốt, từ đó làm giảm đau và cải thiện vận động. Các nghiên cứu dược lý hiện đại gần đây cho thấy từng thành phần trong bài thuốc HHV đều có những bằng chứng nhất định về tác dụng chống viêm và/hoặc giảm đau [5], [6]. Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có công trình nào công bố đầy đủ về tác dụng chống viêm và giảm đau của cao lỏng “HHV” trên các mô hình thực nghiệm, cũng như chưa có dữ liệu tiền lâm sàng hệ thống để làm cơ sở khoa học cho việc phát triển chế phẩm.
Để cung cấp bằng chứng tiền lâm sàng cho tác dụng chống viêm, giảm đau của bài thuốc, làm cơ sở cho các nghiên cứu sâu hơn về cơ chế, độc tính và ứng dụng lâm sàng trong điều trị các bệnh lý cơ xương khớp, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu tác dụng chống viêm giảm đau của cao lỏng HHV trên thực nghiệm” với hai mục tiêu:
1. Đánh giá tác dụng chống viêm của cao lỏng “HHV” trên thực nghiệm
2. Đánh giá tác dụng giảm đau của cao lỏng “HHV” trên thực nghiệm
LỜI CẢM ƠN
LỜI CAM ĐOAN
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
DANH MỤC BẢNG
ĐẶT VẤN ĐỀ ………………………………………………………………………………………………1
Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU……………………………………………………………..3
1.1. Tổng quan về viêm và đau theo Y học hiện đại………………………………………..3
1.1.1. Tổng quan về viêm ………………………………………………………………………..3
1.1.2. Tổng quan về đau ………………………………………………………………………….5
1.2. Tổng quan viêm và đau theo Y học cổ truyền ………………………………………….8
1.2.1. Sơ lược quan niệm viêm và đau theo y học cổ truyền ………………………..8
1.2.2. Các thể lâm sàng và điều trị ……………………………………………………………9
1.3. Tổng quan về các vị thuốc trong cao lỏng “HHV” nghiên cứu…………………14
1.3.1. Bạch hoa xà ………………………………………………………………………………..14
1.3.2. Thương truật ……………………………………………………………………………….15
1.3.3. Khương hoạt ……………………………………………………………………………….16
1.3.4. Độc hoạt……………………………………………………………………………………..17
1.3.5. Phòng phong……………………………………………………………………………….17
1.3.6. Ngưu tất ……………………………………………………………………………………..18
1.3.7. Quế chi……………………………………………………………………………………….18
1.4. Một số mô hình nghiên cứu tác dụng chống viêm, giảm đau trên động vật
thực nghiệm …………………………………………………………………………………………….19
1.4.1. Các mô hình thực nghiệm nghiên cứu tác dụng chống viêm ……………..19
1.4.2. Một số mô hình thực nghiệm nghiên cứu tác dụng giảm đau …………….21
1.5. Một số nghiên cứu ……………………………………………………………………………..23
1.5.1. Trên thế giới………………………………………………………………………………..23
1.5.2. Tại Việt Nam……………………………………………………………………………….24Chƣơng 2. ĐỐI TƢỢNG CHẤT LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.26
2.1. Chất liệu nghiên cứu …………………………………………………………………………..26
2.2. Đối tượng nghiên cứu …………………………………………………………………………27
2.2.1. Đối tượng nghiên cứu tác dụng chống viêm ……………………………………27
2.2.2. Đối tượng nghiên cứu tác dụng giảm đau ……………………………………….27
2.3. Thiết bị, hóa chất phục vụ cho nghiên cứu …………………………………………….29
2.3.1. Thuốc, hóa chất phục vụ cho nghiên cứu ……………………………………….29
2.3.2. Máy móc và dụng cụ phục vụ nghiên cứu……………………………………….29
2.4. Thời gian, địa điểm nghiên cứu ……………………………………………………………29
2.5. Phương pháp nghiên cứu …………………………………………………………………….29
2.5.1. Đánh giá tác dụng chống viêm ………………………………………………………29
2.5.2. Đánh giá tác dụng giảm đau ………………………………………………………….33
2.6. Chỉ tiêu đánh giá kết quả trên thực nghiệm……………………………………………35
2.6.1. Chỉ tiêu chống viêm……………………………………………………………………..35
2.6.2. Chỉ tiêu giảm đau…………………………………………………………………………35
2.7. Phương pháp phân tích dữ liệu trong nghiên cứu……………………………………36
2.8. Phân tích sai số và biện pháp giảm thiểu……………………………………………….36
2.9. Đạo đức trong nghiên cứu……………………………………………………………………36
Chƣơng 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU………………………………………………………….38
3.1. Kết quả về tác dụng chống viêm…………………………………………………………..38
3.1.1. Tác dụng chống viêm cấp……………………………………………………………..38
3.1.2. Tác dụng chống viêm mạn…………………………………………………………….40
3.1.3. Tác dụng kháng viêm trên mô hình viêm khớp thực nghiệm gây bởi tá
chất Freund ………………………………………………………………………………………….41
3.2. Kết quả đánh giá tác dụng giảm đau……………………………………………………..46
3.2.1. Kết quả thử nghiệm tác dụng giảm đau trên mô hình gây đau quặn……46
3.2.2. Kết quả đánh giá hoạt tính giảm đau thông qua thử nghiệm mâm nóng49
3.2.3. Kết quả tác dụng giảm đau tại vị trí viêm (nghiệm pháp Randall–Selitto)50Chƣơng 4. BÀN LUẬN ……………………………………………………………………………….51
4.1. Bàn luận về tác dụng chống viêm…………………………………………………………51
4.2. Bàn luận về tác dụng giảm đau…………………………………………………………….54
4.3. Bàn luận về phối ngũ Quân – Thần – Tá – Sứ trong cao lỏng HHV và mối liên
hệ với tác dụng giảm đau – chống viêm……………………………………………………….57
KẾT LUẬN ………………………………………………………………………………………………..61
KHUYẾN NGHỊ…………………………………………………………………………………………62
TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1. Thành phần cao lỏng HHV…………………………………………………………..26
Bảng 2.2. Số lượng động vật nghiên cứu………………………………………………………28
Bảng 3.1. Thể tích bàn chân gây viêm của chuột nghiên cứu ………………………….38
Bảng 3.2. Phần trăm tăng thể tích bàn chân gây viêm của chuột ……………………..39
Bảng 3.3. Phần trăm ức chế phù viêm bàn chân chuột……………………………………39
Bảng 3.4. Kết qủa đánh giá trọng lượng u hạt tươi…………………………………………40
Bảng 3.5. Kết quả đánh giá trọng lượng u hạt khô …………………………………………41
Bảng 3.6. Đường kính khớp cổ chân gây viêm của chuột nghiên cứu ………………41
Bảng 3.7. Thay đổi (%) kích thước khớp cổ chân chuột sau gây viêm ……………..42
Bảng 3.8. Kết quả đánh giá mức độ ức chế (%) viêm khớp cổ chân trên chuột….43
Bảng 3.9. Thể tích bàn chân gây viêm của chuột nghiên cứu ………………………….43
Bảng 3.10. Tỷ lệ % tăng thể tích bàn chân gây viêm của chuột ở các thời điểm sau
gây viêm ……………………………………………………………………………………44
Bảng 3.11. Tỷ lệ giảm phù nề viêm ở bàn chân chuột (tính theo %)……………………45
Bảng 3.12. Thời gian xuất hiện cơn đau quặn…………………………………………………..46
Bảng 3.13. Số lần xuất hiện phản ứng đau quặn được ghi nhận trong từng chu kỳ 5
phút sau khi tiêm acid acetic ………………………………………………………..47
Bảng 3.14. Tác động của HHV lên số lần xuất hiện phản ứng đau quặn ở chuột
trong khoảng thời gian 25 phút kể từ khi gây đau bằng acid acetic……48
Bảng 3.15. Biến đổi thời gian đáp ứng với kích thích đau ở chuột sau can thiệp
HHV …………………………………………………………………………………………49
Bảng 3.16. Ngưỡng đau của tổ chức viêm cấp bàn chân chuột …………………………..