Đặc điểm dịch tễ học di truyền phân tử và hiệu quả giải pháp can thiệp dự phòng bệnh tan máu bẩm sinh (Thalassemia) ở phụ nữ 15 – 49 tuổi tại tỉnh Cao Bằng

Luận án tiến sĩ y học Đặc điểm dịch tễ học di truyền phân tử và hiệu quả giải pháp can thiệp dự phòng bệnh tan máu bẩm sinh (Thalassemia) ở phụ nữ 15 – 49 tuổi tại tỉnh Cao Bằng. “Thalassemia” hay tan máu bẩm sinh đặc trưng bởi sự giảm tổng hợp của một trong hai chuỗi globin (α hoặc β) cấu tạo nên phân tử hemoglobin người lớn bình thường (HbA, α2β2), gây hậu quả giảm tổng hợp hemoglobin trong hồng cầu, biểu hiện ra bên ngoài bằng tình trạng thiếu máu1. Bệnh ngày càng gia tăng và trở nên phổ biến trên toàn thế giới, tạo ra gánh nặng bệnh tật ở tất cả các quốc gia, đặc biệt là những nước có nền kinh tế chậm hoặc đang phát triển2. Ước tính khoảng 7% dân số thế giới mang gen Thalassemia, và hằng năm có từ khoảng 300.000 đến 400.000 trẻ sinh ra mắc thể bệnh nặng3. Tỷ lệ mắc bệnh Thalassemia khác nhau giữa các quốc, tỷ lệ mắc ước tính trên 100.000 dân dao động từ 0,2 ở Tây Ban Nha (2014–2017) đến 27,2 ở Hy Lạp (2010–2015)4. Đông Nam Á là khu vực có tần suất mang gen cũng như mắc bệnh cao, với sự phối hợp phức tạp giữa các dạng α-Thalassemia, β-Thalassemia, HbE và HbCS5.

Tại Việt Nam, tỷ lệ người mang gen Thalassemia trung bình toàn quốc khoảng 13,8%, tất cả 54 dân tộc đều có người mang gen bệnh. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mang gen dao động từ 12% đến 27%, tùy theo khu vực địa lý và đặc điểm dân tộc6-8. Chi phí điều trị cho một bệnh nhân Thalassemia thể nặng đến 30 tuổi ước tính khoảng 3 tỷ đồng, và mỗi năm cần trên 2.000 tỷ đồng để điều trị tối thiểu cho người bệnh trên cả nước9. Điều này cho thấy nếu không có chiến lược dự phòng hiệu quả, bệnh sẽ tiếp tục là gánh nặng y tế, kinh tế, xã hội nghiêm trọng. Thalassemia là bệnh di truyền có thể phòng ngừa hiệu quả thông qua sàng lọc, tư vấn di truyền và truyền thông giáo dục sức khỏe. Kết quả một số nghiên cứu đã bước đầu cho thấy một số can thiệp đã nâng cao năng lực của nhân viên y tế cũng như nhận thức của cộng đồng trong dự phòng Thalassemia8,10. Tuy nhiên, các hoạt động dự phòng hiện nay còn thiếu đồng bộ, nguồn lực y tế hạn chế. Vì vậy, xây dựng và triển khai các giải pháp can thiệp phù hợp với điều kiện thực tiễn địa phương có ý nghĩa quan trọng trong kiểm soát bệnh Thalassemia tại cộng đồng. Cao Bằng là tỉnh miền núi phía Bắc, có hơn 530.000 dân, trong đó trên 80% là đồng bào dân tộc thiểu số. Điều kiện địa lý khó khăn, trình độ dân trí và nhận2 thức sức khỏe còn hạn chế, cùng phong tục kết hôn cận huyết, khiến nguy cơ mang gen và sinh con mắc bệnh Thalassemia cao. Trong khi đó, công tác dự phòng tại tỉnh mới dừng ở việc lấy mẫu gửi tuyến trên, chưa có mô hình can thiệp toàn diện tại cộng đồng. Trong dự phòng Thalassemia, việc hiểu rõ đặc điểm dịch tễ học và di truyền phân tử của bệnh tại địa phương có ý nghĩa quan trọng trong xác định nhóm nguy cơ và định hướng hoạt động sàng lọc, tư vấn. Mô tả đặc điểm mang gen giữa các vùng và nhóm dân tộc là cơ sở để xây dựng các hoạt động can thiệp phù hợp. Trên cơ sở đó, việc mô tả đặc điểm dịch tễ học di truyền phân tử bệnh Thalassemia ở phụ nữ 15–49 tuổi (nhóm đối tượng có dự định sinh con, quyết định trực tiếp đến nguy cơ mắc mới bệnh trong cộng đồng) tại tỉnh Cao Bằng không chỉ nhằm làm rõ thực trạng và nguy cơ bệnh tại địa phương, mà còn là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng, triển khai và đánh giá các giải pháp can thiệp dự phòng Thalassemia phù hợp trong cộng đồng. Đồng thời, việc triển khai và đánh giá giải pháp can thiệp dự phòng toàn diện sẽ góp phần hình thành mô hình dự phòng phù hợp với điều kiện tại địa phương. Xuất phát từ những vấn đề trên, câu hỏi đặt ra là: đặc điểm di truyền phân tử bệnh Thalassemia ở phụ nữ 15–49 tuổi tại tỉnh Cao Bằng như thế nào? Việc triển khai các giải pháp can thiệp dự phòng tại cộng đồng có giúp cải thiện kiến thức và thực hành dự phòng Thalassemia của đối tượng nghiên cứu hay không? Nghiên cứu đặt ra giả thuyết rằng: phụ nữ 15–49 tuổi tại tỉnh Cao Bằng có tỷ lệ mang gen Thalassemia đáng kể và việc triển khai đồng bộ các giải pháp truyền thông giáo dục sức khỏe, tư vấn và sàng lọc tại cộng đồng sẽ góp phần cải thiện kiến thức, thực hành dự phòng Thalassemia của đối tượng nghiên cứu. Vì vậy, nghiên cứu được thực hiện với hai mục tiêu:
1. Mô tả một số đặc điểm dịch tễ học di truyền phân tử bệnh Thalassemia ở phụ nữ lứa tuổi 15 – 49 tại tỉnh Cao Bằng năm 2023.
2. Đánh giá hiệu quả giải pháp can thiệp dự phòng bệnh Thalassemia tại địa bàn nghiên cứu

MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ…………………………………………………………………………………………. 1
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN……………………………………………………………………… 3
1.1. Tổng quan về bệnh Thalassemia………………………………………………………….. 3
1.1.1. Khái niệm …………………………………………………………………………………… 3
1.1.2. Cơ chế di truyền của Thalassemia …………………………………………………. 3
1.1.3. Phân loại bệnh Thalassemia………………………………………………………….. 4
1.1.4. Các kỹ thuật xét nghiệm sàng lọc và chẩn đoán Thalassemia ……………. 5
1.2. Đặc điểm dịch tễ học di truyền phân tử bệnh Thalassemia ……………………… 7
1.2.1. Đặc điểm lưu hành gen bệnh theo khu vực địa lý…………………………….. 7
1.2.2. Đặc điểm về tuổi và giới tính………………………………………………………. 12
1.2.3. Đặc điểm về dân tộc…………………………………………………………………… 13
1.2.4. Đặc điểm về kết hôn cận huyết …………………………………………………….. 15
1.2.5. Đặc điểm về kiểu gen Thalassemia tại Việt Nam…………………………… 16
1.3. Giải pháp can thiệp và hiệu quả dự phòng bệnh Thalassemia………………… 22
1.3.1. Các biện pháp dự phòng bệnh Thalassemia…………………………………… 22
1.3.2. Hiệu quả một số can thiệp trong dự phòng Thalassemia …………………. 24
1.3.3. Hiệu quả một số mô hình dự phòng Thalassemia…………………………… 31
1.4. Khái quát địa bàn nghiên cứu…………………………………………………………….. 37
CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……………… 39
2.1. Đối tượng nghiên cứu……………………………………………………………………….. 39
2.1.1. Đối tượng nghiên cứu cho nghiên cứu của mục tiêu 1 (Đặc điểm dịch tễ
học di truyền phân tử bệnh Thalassemia ở phụ nữ lứa tuổi 15–49)……………. 39
2.1.2. Đối tượng nghiên cứu cho nghiên cứu của mục tiêu 2 (Đánh giá hiệu quả
giải pháp can thiệp dự phòng bệnh Thalassemia)……………………………………. 39
2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu………………………………………………………. 41
2.2.1. Thời gian nghiên cứu …………………………………………………………………. 41
2.2.2. Địa điểm nghiên cứu ………………………………………………………………….. 412.3. Phương pháp nghiên cứu…………………………………………………………………… 42
2.3.1. Thiết kế nghiên cứu……………………………………………………………………. 42
2.3.2. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu ……………………………………………… 43
2.3.3. Phương pháp thu thập số liệu………………………………………………………. 49
2.4. Biến số và chỉ số nghiên cứu……………………………………………………………… 51
2.4.1. Biến số nghiên cứu…………………………………………………………………….. 51
2.4.2. Chỉ số nghiên cứu………………………………………………………………………. 53
2.5. Giải pháp can thiệp…………………………………………………………………………… 56
2.5.1. Cơ sở xây dựng giải pháp……………………………………………………………. 56
2.5.2. Mục tiêu can thiệp……………………………………………………………………… 58
2.5.3. Nội dung can thiệp …………………………………………………………………….. 58
2.5.4. Giám sát can thiệp……………………………………………………………………… 65
2.6. Bộ công cụ và quy trình kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu ………………….. 67
2.6.1. Bộ công cụ………………………………………………………………………………… 67
2.6.2. Một số tiêu chuẩn đánh giá …………………………………………………………. 71
2.7. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu ………………………………………………. 74
2.8. Sai số và phương pháp khống chế sai số……………………………………………… 75
2.8.1. Sai số ……………………………………………………………………………………….. 75
2.8.2. Phương pháp khống chế sai số…………………………………………………….. 75
2.9. Đạo đức trong nghiên cứu…………………………………………………………………. 76
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ …………………………………………………………………………. 77
3.1. Đặc điểm dịch tễ học di truyền phân tử bệnh thalasemia ở phụ nữ lứa tuổi
15 – 49 tại tỉnh Cao Bằng ………………………………………………………………………. 77
3.2. Hiệu quả giải pháp can thiệp dự phòng bệnh Thalassemia tại địa bàn nghiên cứu…..86
3.2.1. Kết quả chuẩn bị và triển khai các hoạt động can thiệp ………………….. 86
3.2.2. Hiệu quả giải pháp can thiệp nâng cao dự phòng Thalassemia ………… 92
CHƯƠNG 4. BÀN LUẬN…………………………………………………………………….. 106
4.1. Đặc điểm dịch tễ học di truyền phân tử bệnh thalasemia ở phụ nữ lứa tuổi 15
– 49 tại tỉnh Cao Bằng …………………………………………………………………………… 1064.1.1. Đặc điểm thiếu máu ở phụ nữ lứa tuổi 15 – 49 tại tỉnh Cao Bằng …… 106
4.1.2. Đặc điểm mang gen thalasemia ở phụ nữ lứa tuổi 15 – 49 tại tỉnh Cao Bằng 107
4.1.3. Đặc điểm di truyền phân tử……………………………………………………….. 115
4.2. Kết quả triển khai can thiệp dự phòng bệnh Thalassemia ……………………. 122
4.2.1. Kết quả đối với nâng cao năng lực cán bộ y tế …………………………….. 122
4.3. Hiệu quả giải pháp nâng cao dự phòng Thalassemia…………………………… 132
4.3.1. Hiệu quả giải pháp với nâng cao kiến thức, thái độ, thực hành của phụ
nữ 15 – 49 tuổi …………………………………………………………………………………. 132
4.3.2. Kết quả triển khai và tác động của mô hình can thiệp tại cộng đồng . 140
4.3.3. Hạn chế của nghiên cứu ……………………………………………………………. 143
KẾT LUẬN …………………………………………………………………………………………. 146
KIẾN NGHỊ ………………………………………………………………………………………… 148
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ………………………. 149
TÀI LIỆU THAM KHẢODANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1. Tổng hợp tỷ lệ mang gen thalasemia trên thế giới …………………………. 9
Bảng 1.2. Tổng hợp thể đột biến Thalassemia tại Việt Nam………………………… 21
Bảng 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu…………………………………. 77
Bảng 3.2. Đặc điểm một số chỉ số huyết học của đối tượng nghiên cứu ………………….. 78
Bảng 3.3. Phân loại thiếu máu của đối tượng nghiên cứu ……………………………. 78
Bảng 3.4. Đặc điểm mang gen Thalassemia ở đối tượng nghiên cứu ……………………. 80
Bảng 3.5. Đặc điểm thiếu máu và hình thái hồng cầu với mang gen Thalassemia
ở đối tượng nghiên cứu ………………………………………………………….. 81
Bảng 3.6. Phân loại thể mang gen…………………………………………………………….. 81
Bảng 3.7. Đặc điểm thể mang gen ở đối tượng nghiên cứu mang gen Thalassemia …82
Bảng 3.8. Phân bố kiểu gen alpha Thalassemia………………………………………….. 83
Bảng 3.9. Phân bố kiểu alen gen alpha Thalassemia …………………………………… 84
Bảng 3.10. Phân bố gen Beta Thalassemia ………………………………………………… 84
Bảng 3.11. Tỷ lệ và phân loại alen gen Beta Thalassemia …………………………… 85
Bảng 3.12. Các trường hợp mang đồng thời đột biến α-Thalassemia và β-
Thalassemia………………………………………………………………………….. 85
Bảng 3.13. Giá trị OF test trong sàng lọc Thalassemia ……………………………….. 86
Bảng 3.14. Phân loại kiến thức và thái độ của cán bộ y tế trước và sau can thiệp……..89
Bảng 3.15. Phân loại kỹ năng thực hiện OF test, truyền thông giáo dục sức khỏe
và tư vấn của nhân viên y tế……………………………………………………. 91
Bảng 3.16. Đặc điểm chung của phụ nữ ở nhóm chứng và nhóm can thiệp ……….. 93
Bảng 3.17. Kiến thức đúng của phụ nữ về bệnh Thalassemia trước và sau can thiệp .95
Bảng 3.18. Thái độ đúng của phụ nữ về dự phòng Thalassemia trước và sau
can thiệp ……………………………………………………………………….96
Bảng 3.19. Thực hành về dự phòng Thalassemia của phụ nữ trước và sau can thiệp..97
Bảng 3.20. Điểm trung bình kiến thức, thái độ, thực hành trước và sau can thiệp
ở phụ nữ……………………………………………………………………………….. 98
Bảng 3.21. Phân loại kiến thức, thái độ, thực hành của phụ nữ trước và sau can thiệp…99Bảng 3.22. Phân tích Difference-in-Differences đối với thay đổi điểm kiến thức …..100
Bảng 3.23. Phân tích Difference-in-Differences đối với thay đổi điểm thái độ100
Bảng 3.24. Phân tích Difference-in-Differences đối với thay đổi điểm thực hành ….101
Bảng 3.25. Kết quả phân tích Logistic Difference-in-Differences đối với phân loại
kiến thức, thái độ và thực hành ……………………………………………… 10