Nghiên cứu đặc điểm giấc ngủ ở trẻ tăng động giảm chú ý

Luận án tiến sĩ y học Nghiên cứu đặc điểm giấc ngủ ở trẻ tăng động giảm chú ý. Giấc ngủ đóng vai trò thiết yếu đối với sự tăng trưởng thể chất, phát triển nhận thức, hành vi và cảm xúc ở trẻ em.1 Rối loạn giấc ngủ (RLGN) có thể gây ra nhiều hậu quả bất lợi, đối với trẻ nhỏ RLGN có thể phát triển các triệu chứng hiếu động thái quá, khó kiểm soát cảm xúc, rối loạn chức năng nhận thức thần kinh cao cấp. Trong khi đó RLGN ở trẻ lớn có thể làm gia tăng tình trạng ngủ gật vào ban ngày, cáu kỉnh, khó khăn trong học tập, các vấn đề về hành vi và sự chú ý… Các biểu hiện này có nhiều điểm tương đồng với triệu chứng của rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ em.2 Tỷ lệ RLGN ở trẻ em nói chung trên thế giới dao động từ 25 – 50% tùy theo lứa tuổi và phương pháp nghiên cứu.3 Tỷ lệ này tăng cao hơn ở nhóm trẻ mắc rối loạn phát triển thần kinh như rối loạn phổ tự kỷ, rối loạn tăng động giảm chú ý.4

Rối loạn tăng động giảm chú ý (Attention Deficit Hyperactivity Disorder – ADHD) là một trong những rối loạn phát triển thần kinh phổ biến ở trẻ em, được đặc trưng bởi hai nhóm triệu chứng cốt lõi là giảm chú ý và/hoặc tăng động – xung động, gây ảnh hưởng hoặc suy giảm chất lượng của các hoạt động học tập, xã hội.7 Tỷ lệ mắc ADHD ở trẻ em trên toàn thế giới và tại Việt Nam ước tính khoảng 5,1 – 9,3%,8,9 đang có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây.10 Trẻ mắc ADHD thường kéo dài đến tuổi trưởng thành, với biểu hiện lâm sàng phức tạp do phối hợp với nhiều rối loạn tâm thần đi kèm, làm suy giảm chất lượng cuộc sống của trẻ và gia đình trẻ.
Trong số các rối loạn tâm thần đi kèm, phổ biến nhất là RLGN, ảnh hưởng tới 50 – 95% trẻ ADHD,5 với 55 – 63% có RLGN ở mức độ từ trung bình đến nặng.11 Các nghiên cứu sử dụng bộ câu hỏi để khảo sát giấc ngủ ghi nhận trẻ ADHD thường gặp tình trạng khó vào giấc ngủ, chống đối giờ đi ngủ, khó duy trì giấc ngủ và ngủ gật vào ban ngày hoặc ngủ nhiều.12 Khi áp dụng các phương pháp đo lường giấc ngủ khách quan như đa ký giấc ngủ, cử động ký ghi nhận nhóm trẻ này thường gặp ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (25 – 30%), hội chứng chân không yên (13 – 43%).13,14 Có thể thấy rằng mối liên quan giữa RLGN và ADHD rất phức tạp, mang tính chất hai chiều.15 Bên cạnh đó, các2 nghiên cứu cũng xác định nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ xuất hiện RLGN ở trẻ ADHD như thể bệnh, các rối loạn tâm thần đi kèm, các hành vi hay thói quen không lành mạnh liên quan đến giấc ngủ…13,15 Ngoài ra, các nhóm thuốc điều trị ADHD cũng gây ảnh hưởng đến giấc ngủ, như nhóm thuốc kích thần được báo cáo thường làm giảm tổng thời gian ngủ trong ngày, tăng tình trạng khó vào giấc ngủ… Nhóm thuốc không kích thần có thể gây buồn ngủ quá mức vào ban ngày, từ đó ảnh hưởng đến học tập và các hoạt động xã hội của trẻ.16 Do đó, các hướng dẫn điều trị ADHD trên toàn thế giới đều khuyến cáo cần khảo sát và quản lý các RLGN trước và trong quá trình điều trị ADHD.11
Tuy nhiên, ở Việt Nam, các nghiên cứu về giấc ngủ ở trẻ ADHD còn nhiều hạn chế, phần lớn nghiên cứu được thực hiện với cỡ mẫu nhỏ, thường chỉ được sơ lược khảo sát qua báo cáo của cha mẹ trẻ, chưa được nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện với các công cụ khảo sát, đo lường giấc ngủ và áp dụng các tiêu chuẩn chẩn đoán để khẳng định RLGN. Do đó, một số câu hỏi quan trọng vẫn chưa được trả lời: Tỷ lệ và các yếu tố liên quan đến RLGN ở trẻ ADHD là gì? Việc điều trị ADHD có đồng thời giúp cải thiện RLGN đi kèm hay không? Vì vậy, với mong muốn cung cấp bằng chứng khoa học làm rõ hơn về RLGN ở trẻ ADHD tại Việt Nam, góp phần xây dựng chiến lược quản lý ADHD toàn diện, đề tài “Nghiên cứu đặc điểm giấc ngủ ở trẻ tăng động giảm chú ý” được thực hiện với ba mục tiêu:
1. Xác định tỷ lệ rối loạn giấc ngủ ở trẻ rối loạn tăng động giảm chú ý tại Bệnh viện Nhi Trung ương
2. Phân tích một số yếu tố liên quan đến các rối loạn giấc ngủ ở trẻ rối loạn tăng động giảm chú ý
3. Nhận xét sự thay đổi rối loạn giấc ngủ ở trẻ sau điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý

MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ………………………………………………………………………………………………….1
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN …………………………………………………………………………….3
1.1. Tổng quan về giấc ngủ và rối loạn giấc ngủ ở trẻ em……………………………3
1.1.1. Sinh lý giấc ngủ bình thường ………………………………………………………….3
1.1.2. Rối loạn giấc ngủ…………………………………………………………………………..5
1.2. Tổng quan về rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ em………………………..10
1.2.1. Khái niệm và dịch tễ…………………………………………………………………….10
1.2.2. Rối loạn tâm thần đi kèm ……………………………………………………………..10
1.2.3. Chẩn đoán rối loạn tăng động giảm chú ý……………………………………….11
1.2.4. Quản lý rối loạn tăng động giảm chú ý …………………………………………..13
1.3. Rối loạn giấc ngủ ở trẻ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý ………………..15
1.3.1. Các rối loạn giấc ngủ thường gặp ở trẻ ADHD………………………………..15
1.3.2. Mối liên quan giữa rối loạn giấc ngủ và ADHD………………………………25
1.3.3. Tiếp cận chẩn đoán rối loạn giấc ngủ ở trẻ ADHD…………………………..27
1.3.4. Các yếu tố nguy cơ liên quan đến rối loạn giấc ngủ ở trẻ ADHD ………28
1.3.5. Quản lý rối loạn giấc ngủ trong quá trình điều trị ADHD …………………34
1.4. Các nghiên cứu liên quan đến rối loạn giấc ngủ ở trẻ ADHD……………..38
1.4.1. Các nghiên cứu trên Thế giới ………………………………………………………..38
1.4.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam ………………………………………………………….40
CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ………………….42
2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu………………………………………………………42
2.2. Đối tượng nghiên cứu ……………………………………………………………………….42
2.2.1. Tiêu chuẩn lựa chọn đối tượng nghiên cứu……………………………………..42
2.2.2. Tiêu chuẩn loại trừ đối tượng nghiên cứu ……………………………………….42
2.2.3. Tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn tăng động giảm chú ý……………………….42
2.2.4. Tiêu chuẩn chẩn đoán các rối loạn tâm thần đi kèm …………………………43
2.2.4. Tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn giấc ngủ………………………………………….43
2.3. Phương pháp nghiên cứu ………………………………………………………………….48
2.3.1. Thiết kế nghiên cứu……………………………………………………………………..48
2.3.2. Cỡ mẫu ………………………………………………………………………………………48
2.3.3. Cách chọn mẫu ……………………………………………………………………………492.4. Nội dung nghiên cứu…………………………………………………………………………49
2.4.1. Mục tiêu nghiên cứu 1………………………………………………………………….49
2.4.2. Mục tiêu nghiên cứu 2………………………………………………………………….49
2.4.3. Mục tiêu nghiên cứu 3………………………………………………………………….49
2.5. Biến số nghiên cứu ……………………………………………………………………………50
2.6. Kỹ thuật và công cụ thu thập số liệu………………………………………………….55
2.6.1. Bệnh án nghiên cứu……………………………………………………………………..55
2.6.2. Bộ công cụ sàng lọc các vấn đề về giấc ngủ (CSHQ)……………………….55
2.6.3. Bảng câu hỏi về giấc ngủ cho trẻ em (PSQ) ……………………………………56
2.6.4. Nhật ký giấc ngủ………………………………………………………………………….56
2.6.5. Đo đa ký giấc ngủ loại 3……………………………………………………………….57
2.6.6. Công cụ khảo sát rối loạn tăng động giảm chú ý Vanderbilt ……………..57
2.7. Quy trình nghiên cứu ……………………………………………………………………….58
2.7.1. Bước 1: Tuyển chọn đối tượng nghiên cứu……………………………………..58
2.7.2. Bước 2: Khảo sát trước khi điều trị………………………………………………..58
2.7.3. Bước 3: Bắt đầu điều trị ……………………………………………………………….59
2.7.4. Bước 4: Theo dõi và tái khám ……………………………………………………….60
2.8. Sơ đồ nghiên cứu………………………………………………………………………………61
2.9. Quản lý và phân tích số liệu………………………………………………………………62
2.10. Sai số và cách khắc phục sai số………………………………………………………….63
2.11. Đạo đức nghiên cứu ………………………………………………………………………….64
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ………………………………………………………..65
3.1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu…………………………………………………………65
3.1.1. Đặc điểm nhân khẩu học ………………………………………………………………65
3.1.2. Đặc điểm rối loạn tăng động giảm chú ý ………………………………………..66
3.2. Đặc điểm giấc ngủ ở trẻ rối loạn tăng động giảm chú ý………………………68
3.2.1. Đặc điểm thời gian ngủ ………………………………………………………………..68
3.2.2. Đặc điểm hành vi liên quan đến giấc ngủ ……………………………………….69
3.2.3. Khảo sát giấc ngủ của trẻ ADHD bằng bộ câu hỏi …………………………..70
3.2.4. Đo lường giấc ngủ bằng máy đo đa ký giấc ngủ loại 3……………………..72
3.3. Tỷ lệ các rối loạn giấc ngủ ở trẻ rối loạn tăng động giảm chú ý ………….72
3.3.1. Tỷ lệ các rối loạn giấc ngủ được chẩn đoán và phân loại theo ICSD-3.723.3.2. Sự phối hợp các loại rối loạn giấc ngủ ở trẻ ADHD…………………………73
3.3.3. Đặc điểm phân bố tỷ lệ các rối loạn giấc ngủ ở trẻ ADHD ……………….75
3.4. Các yếu tố liên quan đến rối loạn giấc ngủ ở trẻ ADHD……………………..80
3.4.1. Các yếu tố liên quan đến rối loạn giấc ngủ nói chung ………………………80
3.4.2. Các yếu tố liên quan đến mất ngủ ………………………………………………….86
3.4.3. Các yếu tố liên quan đến ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ …………………….88
3.4.4. Các yếu tố liên quan đến rối loạn cận giấc ngủ………………………………..92
3.5. Sự thay đổi rối loạn giấc ngủ ở trẻ sau điều trị ADHD……………………….94
3.5.1. Kết quả điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý………………………………..94
3.5.2. Khảo sát, đo lường sự thay đổi các vấn đề về giấc ngủ sau điều trị ……99
3.5.3. Sự thay đổi rối loạn giấc ngủ chẩn đoán theo ICSD-3 sau điều trị……100
3.5.4. Sự thay đổi hành vi và thời gian ngủ sau điều trị……………………………104
CHƯƠNG 4. BÀN LUẬN …………………………………………………………………………….106
4.1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu……………………………………………………….106
4.1.1. Đặc điểm nhân khẩu học …………………………………………………………….106
4.1.2. Đặc điểm rối loạn tăng động giảm chú ý ………………………………………107
4.1.3. Các bệnh lý cơ thể đồng mắc ………………………………………………………108
4.1.4. Các rối loạn tâm thần đi kèm ………………………………………………………109
4.2. Đặc điểm giấc ngủ ở trẻ rối loạn tăng động giảm chú ý…………………….111
4.2.1. Đặc điểm thời gian ngủ ………………………………………………………………111
4.2.2. Đặc điểm hành vi liên quan đến giấc ngủ ……………………………………..112
4.2.3. Khảo sát và đo lường giấc ngủ của trẻ ADHD……………………………….113
4.3. Tỷ lệ các rối loạn giấc ngủ ở trẻ rối loạn tăng động giảm chú ý ………..114
4.3.1. Tỷ lệ rối loạn giấc ngủ được chẩn đoán và phân loại theo ICSD-3 …..114
4.3.2. Sự phối hợp các rối loạn giấc ngủ ở trẻ ADHD……………………………..119
4.3.3. Đặc điểm phân bố tỷ lệ rối loạn giấc ngủ ở trẻ ADHD……………………119
4.4. Các yếu tố nguy cơ liên quan đến rối loạn giấc ngủ ở trẻ ADHD ………122
4.4.1. Các yếu tố nguy cơ liên quan đến rối loạn giấc ngủ nói chung ………..122
4.4.2. Các yếu tố liên quan đến mất ngủ ………………………………………………..130
4.4.3. Các yếu tố liên quan đến ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ …………………..131
4.4.4. Các yếu tố liên quan đến rối loạn cận giấc ngủ………………………………134
4.5. Sự thay đổi rối loạn giấc ngủ sau điều trị ADHD ……………………………..1354.5.1. Kết quả điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý………………………………135
4.5.2. Sự thay đổi rối loạn giấc ngủ sau điều trị………………………………………138
4.5.3. Sự thay đổi hành vi liên quan đến giấc ngủ sau điều trị ………………….141
4.5.4. Sự thay đổi về thời gian ngủ sau điều trị……………………………………….142
4.6. Điểm mạnh và hạn chế của nghiên cứu ……………………………………………143
KẾT LUẬN …………………………………………………………………………………………………145
KIẾN NGHỊ ………………………………………………………………………………………………..147
DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ VỀ ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC 1. BỆNH ÁN NGHIÊN CỨU
PHỤ LỤC 2. BỘ CÂU HỎI VỀ THÓI QUEN NGỦ CỦA TRẺ EM (CSHQ)
PHỤ LỤC 3. BỘ CÂU HỎI VỀ GIẤC NGỦ Ở TRẺ EM (PSQ)
PHỤ LỤC 4. THANG ĐO VANDERBILT
PHỤ LỤC 5. NHẬT KÝ GIẤC NGỦ
PHỤ LỤC 6. QUY TRÌNH ĐO ĐA KÝ GIẤC NGỦ LOẠI 3
PHỤ LỤC 7. TIÊU CHUẨN DSM-5 CHẨN ĐOÁN RỐI LOẠN TĂNG ĐỘNG
GIẢM CHÚ Ý VÀ MỘT SỐ RỐI LOẠN TÂM THẦN ĐI KÈM
PHỤ LỤC 8. PHÁC ĐỒ ĐIỀU TRỊ RỐI LOẠN TĂNG ĐỘNG GIẢM CHÚ Ý Ở
TRẺ EM
DANH SÁCH BỆNH NHÂN NGHIÊN CỨU

DANH MỤC BẢNG
Bảng 1. 1. Thời gian ngủ khuyến cáo theo lứa tuổi ở trẻ em …………………………………..5
Bảng 1. 2. Các triệu chứng lâm sàng của rối loạn tăng động giảm chú ý ………………..12
Bảng 2. 1. Các biến số nghiên cứu …………………………………………………………………….50
Bảng 2. 2. Sai số và cách khắc phục sai số………………………………………………………….63
Bảng 3. 1. Đặc điểm nhân khẩu học…………………………………………………………………..65
Bảng 3. 2. Khảo sát triệu chứng ADHD bằng VADRS ………………………………………..67
Bảng 3. 3. Các bệnh lý cơ thể đồng mắc …………………………………………………………….67
Bảng 3. 4. Các rối loạn tâm thần đi kèm …………………………………………………………….68
Bảng 3. 5. Đặc điểm thời gian ngủ…………………………………………………………………….68
Bảng 3. 6. Đặc điểm hành vi liên quan đến giấc ngủ ……………………………………………69
Bảng 3. 7. Khảo sát đặc điểm giấc ngủ thông qua CSHQ……………………………………..70
Bảng 3. 8. Khảo sát đặc điểm giấc ngủ thông qua thang đo PSQ …………………………..71
Bảng 3. 9. Kết quả đo đa ký giấc ngủ loại 3………………………………………………………..72
Bảng 3. 10. Tỷ lệ phối hợp các rối loạn giấc ngủ ở trẻ ADHD………………………………73
Bảng 3. 11. Phân bố tỷ lệ các rối loạn giấc ngủ (ICSD-3) theo nhóm tuổi………………75
Bảng 3. 12. Phân bố tỷ lệ rối loạn giấc ngủ (ICSD-3) theo giới tính………………………75
Bảng 3. 13. Phân bố tỷ lệ rối loạn giấc ngủ (ICSD-3) theo thể lâm sàng ADHD……..76
Bảng 3. 14. Phân bố tỷ lệ RLGN (ICSD-3) theo rối loạn đi kèm ở trẻ ADHD ………..77
Bảng 3. 15. Mối liên quan giữa yếu tố nhân khẩu học với RLGN………………………….80
Bảng 3. 16. Mối liên quan giữa thể lâm sàng của ADHD với RLGN……………………..80
Bảng 3. 17. Mối liên quan giữa bệnh lý cơ thể đồng mắc với RLGN……………………..81
Bảng 3. 18. Mối liên quan giữa các rối loạn tâm thần đi kèm với RLGN ……………….81
Bảng 3. 19. Mối liên quan giữa hành vi trước khi ngủ với RLGN …………………………82
Bảng 3. 20. Các yếu tố liên quan đến RLGN ở trẻ ADHD qua phân tích đa biến…….83
Bảng 3. 21. So sánh thời gian ngủ của hai nhóm trẻ ADHD có và không có RLGN ..84
Bảng 3. 22. So sánh điểm VADRS của hai nhóm trẻ ADHD có và không RLGN……84
Bảng 3. 23. Các yếu tố liên quan đến mất ngủ ở trẻ ADHD………………………………….86
Bảng 3. 24. Các yếu tố liên quan đến ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ ở trẻ ADHD…….88
Bảng 3. 25. So sánh thời gian ngủ giữa hai nhóm trẻ ADHD có và không có OSA …91
Bảng 3. 26. Các yếu tố liên quan đến rối loạn cận giấc ngủ ở trẻ ADHD ……………….92
Bảng 3. 27. Loại thuốc và liều thuốc điều trị ADHD……………………………………………94Bảng 3. 28. Số trẻ phải đổi thuốc điều trị ADHD sau 1 và 2 tháng điều trị…………….97
Bảng 3. 29. Sự thay đổi kết quả đo đa ký giấc ngủ loại 3 trước và sau điều trị OSA..99
Bảng 3. 30. Sự thay đổi rối loạn giấc ngủ chẩn đoán theo ICSD-3 sau điều trị………100
Bảng 3. 31. Sự thay đổi hành vi liên quan đến giấc ngủ sau điều trị …………………….104
Bảng 3. 32. Sự thay đổi thời gian ngủ sau điều trị ……………………………………………..10