Đặc điểm tăng trưởng và hiệu quả bổ sung sản phẩm giàu dinh dưỡng trên trẻ từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi tại huyện Sóc Sơn- Hà Nội

Luận án Đặc điểm tăng trưởng và hiệu quả bổ sung sản phẩm giàu dinh dưỡng trên trẻ từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi tại huyện Sóc Sơn- Hà Nội.Quá trình tăng trưởng của trẻ em bị chi phối bởi nhiều yếu tố: yếu tố di truyền bên trong và môi trường bên ngoài trong đó có dinh dưỡng, bệnh tật và môi trường sống. Các yếu tố bên ngoài có tác động rất mạnh đến sự phát triển của trẻ em đặc biệt giai đoạn cơ thể đang phát triển nhanh.

Trẻ em đang là lứa tuổi mà cơ thể phát triển mạnh đòi hỏi nhu cầu về dinh dưỡng rất cao. Nếu cung cấp không đủ trẻ sẽ bị chậm tăng trưởng. Thời gian trong bụng mẹ và hai năm đầu sau khi sinh là thời gian quan trọng quyết định mọi tiềm lực về sức khoẻ, tư duy, sự phát triển bộ não của trẻ. Phần lớn các trường hợp suy dinh dưỡng xảy ra trước khi trẻ được 2 tuổi.  Hai năm đầu sau sinh là giai đoạn phát  triển cơ thể nhanh nhất, đồng thời cũng là giai đoạn có nguy cơ suy dinh dưỡng cao nhất. Trẻ em bị suy dinh dưỡng trong 2 năm đầu của cuộc đời thì sau này kém phát triển cả về thể lực và trí tuệ. Những trẻ em này dễ mắc các bệnh nhiễm trùng, có nguy cơ tử vong cao và cũng có nguy cơ sớm mắc các bệnh về dinh dưỡng, chuyển hoá và giảm khả năng thích ứng với xã hội. Nếu trẻ bị suy dinh dưỡng nặng trong thời gian này sẽ để lại những hậu quả rất nghiêm trọng ảnh hưởng đến khả năng lao động, học tập, sáng tạo và gây tổn thất lớn về mặt kinh tế trong tương lai [46],[62],[78],[79]. 

Mặc dù đã có nhiều biến chuyển tích cực trong những năm gần đây, tình hình SDD ở trẻ em dưới 5 tuổi hiện vẫn đang là một vấn đề có ý nghĩa sức khoẻ cộng đồng rất phổ biến tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Theo thông báo cña UNICEF, năm 2009 trên thế giới có tới 129 triệu trẻ em dưới 5 tuổi ở các nước đang phát triển bị SDD thể nhẹ cân (CN/T), trong đó 10% bị suy dinh dưỡng nặng, và có khoảng 195 triệu trẻ em < 5 tuổi bị SDD thấp còi (CC/T), trong đó 90% trẻ em sống ở khu vực châu Phi và châu Á. Đây là hai châu lục có tỷ lệ SDD cao nhất: thấp còi (stunting) là 40% và 36% ; nhẹ cân (underweight) là 21 và 27% [113]. Theo thống kê của WHO và UNICEF, năm 2005 trên toàn cầu có 750 triệu người bị thiếu máu, các vấn đề thiếu vi chất khác như thiếu vitamin A, thiếu kẽm cũng còn tương đối trầm trọng ở những nước đang phát triển, đặc biệt là nước nghèo [50],[111].

Tại Việt Nam, từ mức suy dinh dưỡng rất cao theo phân loại của tổ chức Y tế thế giới (51,5% năm1985) xuống  mức trung bình (còn 18,9% vào năm 2009). Tuy nhiên tỷ lệ SDD thể thấp còi vẫn còn là vấn đề hết sức nghiêm trọng: năm 2009 tỷ lệ này vẫn ở mức cao (31,9%) [38].Tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi bị thiếu máu còn cao trên 30%, tỷ lệ thiếu máu do thiếu sắt ở phụ nữ mang thai tính chung trên phạm vi toàn quốc vẫn còn ở mức 32,6% [26]; Thiếu vitamin A thể tiền lâm sàng (hàm lượng vitamin A huyết thanh và sữa mẹ thấp) vẫn còn là vấn đề có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng: Đến năm 2009 tỷ lệ thiếu vitamin A thể tiền lâm sàng ở trẻ dưới 5 tuổi vẫn còn 14,2% [42]. 

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và UNICEF đã khuyến cáo bổ sung vi chất dinh dưỡng nên là một giải pháp cần thiết trong phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em. Nhận thức về tầm quan trọng của vi chất dinh dưỡng trong vấn đề sức khoẻ cộng đồng đang gia tăng trong những năm gần đây và nhiều nước cũng đã tích cực triển khai các chương trình phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng. Bổ sung vi chất dinh dưỡng đã và đang là một giải pháp trung hạn, hiệu quả, bền vững nhằm thanh toán thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng, góp phần vào công cuộc giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em ở nước ta cũng như trên thế giới. 

Cải thiện tình trạng dinh dưỡng, nâng cao tầm vóc và thể lực người Việt Nam là một vấn đề then chốt và cấp bách hiện nay. Với thực trạng dinh dưỡng ở nước ta hiện nay, việc nghiên cứu sự tăng trưởng của trẻ trong giai đoạn 2 năm đầu và các can thiệp dinh dưỡng sớm trong giai đoạn này có vai trò quan trọng, góp phần đáng kể vào việc thúc đẩy tăng trưởng, cải thiện tình trạng dinh dưỡng trẻ em để nâng cao tầm vóc, thể lực và trí tuệ của người Việt Nam. Chính vì vậy nghiên cứu “Đặc điểm tăng trưởng và hiệu quả bổ sung sản phẩm giàu dinh dưỡng trên trẻ từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi tại huyện Sóc Sơn- Hà Nội” đã được tiến hành.

Mục tiêu nghiên cứu:

Mục tiêu chung:

Đặc điểm tăng trưởng và hiệu quả bổ sung sản phẩm giàu dinh dưỡng trên trẻ từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi tại huyện Sóc Sơn- Hà Nội.

Mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả đặc điểm tăng trưởng và đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi.
2. Đánh giá hiệu quả của bổ sung sản phẩm giàu dinh d­ìng tới sự phát triển chiều cao, cân nặng, tình trạng dinh dưỡng và bệnh tật của trẻ em từ 6 đến 24 tháng tuổi.

Giả thuyết nghiên cứu:

1. Các chỉ số nhân trắc (cân nặng và chiều cao) của trẻ em từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi tại Sóc Sơn (ngoại thành Hà Nội) năm 2009 cao hơn so với những trẻ em cùng lứa tuổi ở nội thành Hà Nội năm 1981 và 1998.
2. Bổ sung sản phẩm giàu dinh dưỡng (Đavin-kid) trên trẻ em có hiệu quả cải thiện tăng trưởng (cân nặng, chiều cao) và tình trạng dinh dưỡng của trẻ từ 6 đến 24 tháng tuổi: nhóm trẻ được bổ sung Đavin-kid có mức tăng cân và tăng chiều cao cao hơn và tình trạng dinh dưỡng tốt hơn so với nhóm chứng.
3. Bổ sung sản phẩm giàu dinh dưỡng (Đavin-kid) trên trẻ em có hiệu quả cải thiện tình trạng mắc bệnh (NKHH và tiêu chảy) ở trẻ 6 đến 24 tháng tuổi: nhóm trẻ được bổ sung Đavin-kid có tần suất và số ngày mắc bệnh trung bình thấp hơn so với nhóm chứng.

TRÍCH YẾU LUẬN ÁN

PHẦN MỞ ĐẦU

Họ tên nghiên cứu sinh: Vũ Thị Thanh Hương

Tên đề tài luận án: “Đặc điểm tăng trưởng và hiệu quả bổ sung sản phẩm giàu dinh dưỡng trên trẻ từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi tại huyện Sóc Sơn- Hà Nội”

Chuyên ngành: Dinh dưỡng Cộng đồng

Mã số: 62.72.88.01

Hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Lê Thị Hợp, GS.TS. Lê Anh Tuấn

Tên cơ sở đào tạo: Viện Dinh dưỡng Quốc gia   

PHẦN NỘI DUNG

Quá trình tăng trưởng của trẻ em bị chi phối bởi nhiều yếu tố: yếu tố di truyền bên trong và môi trường bên ngoài trong đó dinh dưỡng và sức khoẻ có vai trò vô cùng quan trọng. Trẻ dưới 2 tuổi là giai đoạn phát triển thể lực và trí lực quan trọng, có nguy cơ cao bị thiếu hụt dinh dưỡng. Nhiều nghiên cứu cho thấy ở các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam, giai đoạn trẻ có nguy cơ SDD cao nhất là từ 12 đến 24 tháng tuổi và tỷ lệ SDD ở mức cao cho đến 60 tháng tuổi tức là 5 tuổi. 

Thiếu dinh dưỡng protein năng lượng, thiếu vitamin A, thiếu máu do thiếu sắt đang là những vấn đề có ý nghĩa sức khoẻ cộng đồng ở các nước đang phát triển trong đó có Việt nam. Các số liệu điều tra dịch tễ học trên phạm vi toàn quôc cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng nhẹ cân ở trẻ em Việt Nam đang giảm đáng kể, đặc biệt là suy dinh dưỡng nặng, tuy nhiên suy dinh dưỡng thể thấp còi vẫn còn cao (31,9% năm 2009).

Mục tiêu và đối tượng nghiên cứu:

Nghiên cứu được tiến hành trên trẻ từ 0 đến 24 tháng tuổi tại 6 xã huyện Sóc Sơn- Hà Nội với các mục tiêu cụ thể sau:

1. Mô tả đặc điểm tăng trưởng và đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi.
2. Đánh giá hiệu quả của bổ sung sản phẩm giàu dinh dưỡng tới sự phát triển chiều cao, cân nặng, tình trạng dinh dưỡng và bệnh tật của trẻ em từ 6 đến 24 tháng tuổi.

Phương pháp nghiên cứu:

Nghiên cứu được thiết kế gồm hai phần :

– Nghiên cứu đặc điểm tăng trưởng của trẻ em theo chiều dọc.

– Nghiên cứu thử nghiệm can thiệp bổ sung Davin-kid trên cộng đồng có nhóm đối chứng. Nhóm 1 (can thiệp) được bổ sung đa vi chất dinh dưỡng (Davin-kid), nhóm 2 là nhóm đối chứng (không bổ sung Davin-kid).

Tổng số đã chọn được 201 trẻ (109 trẻ trai, 92 trẻ gái) vào nhóm chứng, và 271 trẻ (155 trẻ trai, 116 trẻ gái) vào nhóm can thiệp.

Tiêu chuẩn trẻ để theo dõi cả 2 nhóm: trẻ sơ sinh sinh đủ tháng (38-42 tuần tuổi thai), có cân nặng lúc sinh từ 2.500g trở lên, đẻ thường, không có bệnh/dị tât bẩm sinh; sống tại địa phương có cùng đặc điểm về địa lý, kinh tế, xã hội.

Tất cả trẻ đều được theo dõi phát triển thể lực (cân nặng, chiều cao) từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi: trẻ được cân đo tại nhà, ngày cân đo là ngày sinh  4 ngày; Đồng thời hỏi ghi các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển thể lực như: diễn biến về sức khoẻ (bệnh tật, chăm sóc sức khoẻ), nuôi dưỡng (bú mẹ, thay đổi chế độ ăn).

Sử dụng gói Davin-kid (gói chứa protein và vi chất dinh dưỡng) bổ sung cho trẻ trong nhóm can thiệp. Thời gian bổ sung là 18 tháng (từ 6 tháng tuổi đến 24 tháng tuối). Thành phần dinh dưỡng trong 1 gói sản phẩm Davin-kid 10g gồm: Protein 4.32g  g, Vitamin A 366.3 IU, Vitamin B1 0.03 mg, Vitamin C 1.73 mg, Calcium 142 mg, Iron 10.13 mg, Zinc 3.55 mg.

Kết  thúc nghiên cứu số trẻ đủ tiêu chuẩn đưa vào phân tích số liệu là 431trẻ (239 trẻ trai và 192 trẻ gái), trong đó nhóm can thiệp có 249 trẻ (144 trẻ trai và 105 trẻ gái); nhóm đối chứng có 182 trẻ (95 trẻ trai và 87 trẻ gái).

Kết quả chính và kết luận:

1. Đặc điểm tăng trưởng và tình trạng dinh dưỡng của trẻ 

Nhìn chung, cân nặng và chiều cao trung bình của trẻ em từ sơ sinh đến 24 tháng tại Sóc Sơn năm 2009 cao hơn cân nặng và chiều cao của nhóm trẻ theo dõi ở nội thành Hà Nội năm 1981, nhưng vẫn thấp hơn nhóm trẻ nội thành Hà Nội năm 1998. So sánh với Chuẩn của Tổ chức Y tế thế giới thì cả cân nặng và chiều cao của trẻ em Sóc sơn trong suốt quá trình phát triển từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi đều thấp hơn so với chuẩn WHO 2005. Trẻ em có tốc độ tăng cân và chiều cao nhanh nhất ở thời kỳ 6 tháng đầu, đặc biệt là trong 3 tháng đầu sau sinh (mức tăng cân trung bình khoảng 0,85 đến 0,9 kg/1 tháng, mức tăng chiều cao trung bình khoảng >3cm/1 tháng), sau đó tốc độ tăng trưởng chậm dần, trẻ càng lớn tốc độ tăng cân và tăng chiều cao càng giảm.Trẻ nam có cân nặng và chiều cao lớn hơn trẻ nữ ở hầu hết các tháng tuổi, sự khác biệt này rõ rệt hơn ở chiều cao.

Tỷ lệ SDD thể nhẹ cân (CN/T) đánh giá theo chuẩn WHO của trẻ em tại Sóc Sơn- Hà Nội năm 2009 là 9,6%- đã ở mức thấp theo phân loại ý nghĩa sức khoẻ cộng đồng của tổ chức y tế thế giới, tuy nhiên tỷ lệ SDD thể thấp còi (CC/T) là 28,7%- vẫn còn ở mức cao. Suy dinh dưỡng CN/T và CC/T đều xuất hiện rất sớm (ngay từ 1 tháng tuổi). SDD thấp còi tăng  nhanh sau 6 tháng tuổi và duy trì ở mức cao cho đến 24 tháng tuổi (28,7%).

2. Bổ sung Davin-kid đã có hiệu quả tích cực đối với tăng trưởng và tình trạng dinh dưỡng, bệnh tật của trẻ từ 6 đến 24 tháng tuổi

Bổ sung Davin-kid cải thiện chiều cao của trẻ:  sau 18 tháng can thiệp, chiều cao trung bình của nhóm can thiệp đã tăng 19,9±3,1cm, cao hơn nhóm chứng 2cm (nhóm chứng tăng 17,9±3,0cm). Mức tăng chiều cao hàng tháng và tích luỹ của nhóm can thiệp cũng cao hơn nhóm chứng; Bổ sung Davin-kid có tác dụng khá sớm đến phát triển chiều cao của trẻ  và có ảnh hưởng rõ nét hơn ở trẻ nam: sau 2 tháng được bổ sung đa vi chất (bổ sung cho trẻ từ 6 tháng tuổi), chiều cao trung bình của nhóm trẻ nam được bổ sung Davin-kid đã cao hơn nhóm chứng 1,4cm (nam can thiệp 67,6±3,6cm; nam chứng 66,2±3,5cm với p<0,05).

Bổ sung Davin-kid cải thiện cân nặng của trẻ:  sau 18 tháng can thiệp, cân nặng trung bình của nhóm can thiệp tăng được 4,5±1,3kg, cao hơn có ý nghĩa thống kê (p<0,05) so với nhóm chứng (tăng 3,8±1,1kg). Tuy nhiên tác dụng này xuất hiện khá muộn: sự cải thiện cân nặng bắt đầu xuất hiện ở tháng tuổi 15 đối với trẻ nam, và tháng tuổi 16 đối với trẻ nữ. 

Bổ sung Davin-kid cải thiện tình trạng dinh dưỡng của trẻ: Bổ sung Davin-kid có hiệu quả tích cực đến giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ nhỏ, tác dụng sớm và rõ rệt trên tỷ lệ SDD thấp còi. Nhóm can thiệp có xu hướng giảm tốc độ gia tăng SDD thấp còi trong quá trình phát triển từ 6-24 tháng tuổi, là giai đoạn có nguy cơ SDD cao nhất của trẻ. Sau 6 tháng can thiệp, tỷ lệ SDD thấp còi của nhóm can thiệp tăng ít hơn, từ 8,4% lên 17,4%, trong khi nhóm chứng tăng từ 8,1% lên 20,4% (p<0,01). Sau 18 tháng can thiệp, tỷ lệ SDD thấp còi của nhóm can thiệp cũng tăng ít hơn, từ 8,4% lên 23,5%, trong khi nhóm chứng tăng từ 8,1% lên 28,7% (p<0,01). 

Bổ sung Davin-kid cải thiện sức khỏe trẻ em: nhóm trẻ được bổ sung Davin-kid có tỷ lệ mắc tiêu chảy thấp hơn so với trẻ nhóm chứng, đặc biệt là trong các tháng cao điểm mùa đông xuân. Số lần và số ngày mắc tiêu chảy trung bình trong 12 tháng của nhóm can thiệp thấp hơn có ý nghĩa (p<0,05) so với nhóm chứng: số lần mắc của nhóm can thiệp và nhóm chứng là 1,6±0,8 và 1,9 ±1,0; số ngày mắc  của nhóm can thiệp và nhóm chứng là 4,8±3,3 và 6,3 ±5,3.

Khuyến nghị: Có thể nhân rộng mô hình bổ sung đa vi chất dinh dưỡng cho trẻ em Sóc Sơn trong chương trình phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em, đặc biệt cho các khu vực nông thôn ngoại thành Hà Nội và các khu vực khó khăn về điều kiện kinh tế xã hội tương tự để cải thiện tình trạng dinh dưỡng trẻ em. Cần có các nghiên cứu nghiên cứu theo dõi dài hơn và bổ sung đa vi chất sớm hơn (trên bà mẹ mang thai), để có thể đánh giá đầy đủ hơn về hiệu quả tác động của đa vi chất dinh dưỡng đến phát triển thể lực, cải thiện tình trạng dinh dưỡng trẻ em.

NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN 

1. Cung cấp bộ số liệu về tăng trưởng theo chiều dọc của trẻ em từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi tại Sóc Sơn- ngoại thành Hà Nội: đã mô tả đặc điểm tăng trưởng của trẻ em vùng ngoại thành Hà Nội trong hai năm đầu đời, đồng thời đánh giá tình trạng dinh dưỡng vào các giai đoạn có nguy cơ suy dinh dưỡng cao. Nghiên cứu cũng đã so sánh đánh giá khuynh hướng thay đổi cân nặng, chiều cao của trẻ em Hà Nội sau khoảng 10 năm, 20 năm so với trước đây, nêu được sự khác biệt về gia tốc tăng trưởng giữa hai khu vực nội thành và ngoại thành Hà Nội.
2. Chứng minh hiệu quả của bổ sung đa vi chất sớm có tác dụng tích cực trong thúc đẩy tăng trưởng, giảm suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ em dưới 2 tuổi: nghiên cứu đã thử nghiệm bổ sung gói Davin-kid- sản phẩm giàu dinh dưỡng với giá thành rẻ, dưới dạng gói nhỏ, thuận tiện cho việc bổ sung vào khẩu phần hàng ngày của trẻ từ 1-3 tuổi. Đây là giải pháp bổ sung dinh dưỡng phù hợp với vùng nông thôn nghèo tại Hà Nội, có thể nhân rộng mô hình này tại các khu vực có điều kiện kinh tế xã hội khó khăn tương tự để cải thiện tình trạng dinh dưỡng trẻ em, góp phần nâng cao tầm vóc, thể lực và trí tuệ của người Việt Nam.