Đánh giá kết quả kết hợp bài thuốc Tam diệu hoàn với siêu âm và điện xung trị liệu điều trị thoái hóa khớp gối

Luận văn chuyên khoa 2 Đánh giá kết quả kết hợp bài thuốc Tam diệu hoàn với siêu âm và điện xung trị liệu điều trị thoái hóa khớp gối.Thoái hóa khớp gối (THKG) là một bệnh lý mạn tính thường gặp của hệ cơ xương khớp, đặc trưng bởi sự thoái hóa tiến triển của sụn khớp, kèm theo các biến đổi tại xương dưới sụn, bao khớp, dây chằng, màng hoạt dịch và các tổ chức phần mềm quanh khớp. Quá trình này dẫn đến các biểu hiện lâm sàng điển hình như đau khớp, cứng khớp, hạn chế vận động, biến dạng khớp và suy giảm chức năng vận động, lâu dài có thể gây tàn phế, đặc biệt ở người cao tuổi. Bệnh không chỉ ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống của người bệnh mà còn tạo ra gánh nặng kinh tế xã hội đáng kể [1].
Theo các số liệu dịch tễ học, THKG hiện ảnh hưởng đến hàng trăm triệu người trên toàn thế giới, tỷ lệ mắc bệnh tăng rõ rệt theo tuổi, trong đó nhóm người từ 65 tuổi trở lên chiếm tỷ lệ cao. Ước tính đến năm 2050, số người mắc THKG trên toàn cầu sẽ tiếp tục gia tăng mạnh, phản ánh xu hướng già hóa dân số và sự gia tăng các yếu tố nguy cơ liên quan như béo phì và lối sống ít vận động [2]. Tại Việt Nam, thoái hóakhớp là một trong những bệnh lý xương khớp phổ biến, trong đó THKG chiếm tỷ lệ cao nhất trong nhóm bệnh khớp do thoái hóa cần điều trị nội trú [3], [4].

Trong thực hành lâm sàng, y học hiện đại (YHHĐ) hiện nay chủ yếu áp dụng các biện pháp điều trị bảo tồn cho người bệnh thoái hóa khớp gối, bao gồm sử dụng thuốc giảm đau, thuốc chống viêm không steroid, tiêm nội khớp và các phương pháp vật lý trị liệu như nhiệt trị liệu, siêu âm trị liệu, điện xung và sóng ngắn… Các phương pháp này đã được chứng minh có hiệu quả trong cải thiện triệu chứng đau và chức năng vận động, đồng thời góp phần làm chậm tiến triển bệnh. Tuy nhiên, do THKG bệnh lý mạn tính, các biện pháp điều trị hiện nay vẫn chủ yếu mang tính triệu chứng, hiệu quả thường không duy trì lâu dài [4].
Theo quan điểm của y học cổ truyền (YHCT), mặc dù không có bệnh danh tương ứng trực tiếp với THKG, nhưng các biểu hiện lâm sàng của bệnh phù hợp với phạm vi chứng tý, thường được gọi là hạc tất phong. Bệnh sinh chủ yếu liên quan đến sự suy giảm chức năng của tạng can và thận kết hợp với sự xâm nhập của các tà khí phong, hàn, thấp, lâu ngày uất trệ hóa nhiệt, tà khí gây bế tắc kinh lạc và phát sinh đau nhức tại khớp gối [4],[5]. Căn cứ vào nguyên nhân mà y học cổ truyền có các2 pháp điều trị tương ứng như khu phong, thanh nhiệt, trừ thấp, thông kinh lạc, bổ can thận, … chỉ đạo cho phương pháp điều trị gồm dùng thuốc và không dùng thuốc đã có những hiệu quả nhất định [4],[5].
Mặc dù việc điều trị THKG hiện nay đã được quan tâm, song hiệu quả đạt được vẫn chưa thực sự tương xứng với nhu cầu thực tiễn, đặc biệt trong việc phát huy thế mạnh của YHCT khi phối hợp với các phương pháp điều trị hiện đại. Xu hướng kết hợp y học hiện đại và y học cổ truyền ngày càng được chú trọng nhằm tối ưu hóa khả năng giảm đau và bảo tồn chức năng khớp.
Trong kho tàng YHCT, “Tam diệu hoàn” (trích “Y học chính truyền”) là bài thuốc cổ phương kinh điển chủ trị chứng thấp nhiệt hạ chú, can thận bất túc gây đau tê, sưng nhức khớp. Song hành với đó, các phương pháp vật lý trị liệu như điện xung giúp giảm đau qua cơ chế cổng kiểm soát và cải thiện tuần hoàn cục bộ [5] và siêu âm tác dụng nhiệt sâu, giảm viêm và kích thích tái tạo mô [6] đã khẳng định được vai trò bổ trợ quan trọng.
Tuy nhiên, qua khảo cứu tài liệu, hiện nay các nghiên cứu đa phần chỉ tập trung vào việc đánh giá đơn lẻ bài thuốc hoặc chỉ kết hợp thuốc YHCT với một phương pháp vật lý trị liệu riêng biệt. Việc phối hợp đồng thời bài thuốc “Tam diệu hoàn” cùng cả siêu âm và điện xung trị liệu một mô hình kết hợp “ nội ẩm ngoại trị ” đa phương thức vẫn còn là một khoảng trống nghiên cứu, chưa có nhiều công trình công bố về hiệu quả cộng hưởng cũng như quy trình phối hợp tối ưu trên lâm sàng.
Xuất phát từ thực tiễn đó, nhằm cung cấp thêm bằng chứng khoa học trong điều trị và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá kết quả kết hợp bài thuốc Tam diệu hoàn với siêu âm và điện xung trị liệu điều trị thoái hóa khớp gối” với 2 mục tiêu:
1. Đánh giá kết quả kết hợp của bài thuốc Tam diệu hoàn với siêu âm và điện xung trị liệu điều trị thoái hóa khớp gối.
2. Mô tả một số yếu tố liên quan tới kết quả điều trị

MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ………………………………………………………………………………………………1
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU…………………………………………………………3
1.1. Thoái hóa khớp gối theo y học hiện đại…………………………………………………..3
1.1.1. Định nghĩa……………………………………………………………………………………….3
1.1.2. Nguyên nhân, các yếu tố nguy cơ và cơ chế bệnh sinh thoái hóa khớp gối.4
1.1.3. Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng thoái hóa khớp gối…………………………6
1.1.4. Điều trị thoái hóa khớp gối……………………………………………………………….10
1.2. Thoái hóa khớp gối theo y học cổ truyền……………………………………………….11
1.2.1. Bệnh danh………………………………………………………………………………………11
1.2.2. Bệnh nguyên…………………………………………………………………………………..12
1.2.3. Bệnh cơ………………………………………………………………………………………….12
1.2.4. Phân thể lâm sàng và điều trị…………………………………………………………….14
1.3. Tổng quan bài thuốc nghiên cứu…………………………………………………………..15
1.4. Tổng quan về siêu âm và điện xung………………………………………………………16
1.4.1. Siêu âm………………………………………………………………………………………….16
1.4.2. Điện xung………………………………………………………………………………………18
1.5. Nghiên cứu về điều trị thoái hóa khớp gối ở trên thế giới và ở Việt Nam..21
1.5.1. Nghiên cứu trên thế giới…………………………………………………………………..21
1.5.2. Nghiên cứu tại Việt Nam………………………………………………………………….22
CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……………….25
2.1. Chất liệu nghiên cứu…………………………………………………………………………….25
2.1.1. Bài thuốc nghiên cứu……………………………………………………………………….25
2.1.2. Thuốc đối chứng……………………………………………………………………………..25
2.1.3. Phương tiện nghiên cứu……………………………………………………………………26
2.2. Đối tượng nghiên cứu…………………………………………………………………………..27
2.2.1. Tiêu chuẩn chọn người bệnh…………………………………………………………….27
2.2.2. Tiêu chuẩn loại trừ người bệnh………………………………………………………….282.3. Phương pháp nghiên cứu……………………………………………………………………..28
2.3.1. Thiết kế nghiên cứu…………………………………………………………………………28
2.3.2. Cỡ mẫu nghiên cứu………………………………………………………………………….28
2.2.3. Cách chọn mẫu……………………………………………………………………………….28
2.3.4. Quy trình tiến hành nghiên cứu…………………………………………………………29
2.3.4. Biến số và chỉ số nghiên cứu…………………………………………………………….33
2.3.5. Đánh giá tác dụng điều trị…………………………………………………………………36
2.3.6. Đánh giá các tác dụng không mong muốn………………………………………….36
2.3.7. Đánh giá một số yếu tố liên quan tới kết quả điều trị……………………………36
2.4. Thu thập và xử lý số liệu………………………………………………………………………37
2.5. Thời gian và địa điểm nghiên cứu…………………………………………………………37
2.6. Đạo đức trong nghiên cứu…………………………………………………………………….37
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU……………………………………………………..40
3.1. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu………………………………………………………40
3.1.1. Đặc điểm phân bố người bệnh theo nhóm tuổi…………………………………….40
3.1.2. Đặc điểm phân bố người bệnh theo giới……………………………………………..40
3.1.3. Đặc điểm phân bố nghề nghiệp…………………………………………………………41
3.1.4. Đặc điểm phân bố người bệnh theo thời gian mắc bệnh……………………….41
3.1.5. Đặc điểm về chỉ số khối lượng cơ thể BMI…………………………………………42
3.1.6. Đặc điểm phân bố mức độ vận động………………………………………………….42
3.1.7. Đặc điểm phân bố người bệnh theo vị trí tổn thương khớp gối………………43
3.1.8. Đặc điểm phân bố mức độ tổn thương khớp gối trên phim X-quang……………………………………….43
3.1.9. Đánh giá một số triệu chứng lâm sàng trước nghiên cứu………………………44
3.1.10. Phân bố người bệnh theo mức độ đau theo thang điểm VAS trước nghiên cứu
………………………………………………………………………………………………………………44
3.1.11. Phân bố người bệnh theo mức độ tổn thương chức năng khớp gối theo
thang điểm WOMAC trước nghiên cứu………………………………………………………45
3.1.12. Đánh giá tầm vận động khớp gối của 2 nhóm trước điều trị………………..453.2. Kết quả kết hợp của bài thuốc Tam diệu hoàn với siêu âm và điện xung trị
liệu điều trị thoái hóa khớp gối……………………………………………………………………46
3.2.1. Sự thay đổi mức độ giảm đau sau điều trị theo thang điểm VAS…………..46
3.2.2. Sự thay đổi phân loại mức độ đau theo thang điểm VAS……………………..47
3.2.3. Đánh giá hiệu quả dựa trên thang điểm WOMAC……………………………….47
3.2.4. Đánh giá mức độ cải thiện tầm vận động khớp gối tại các thời điểm nghiên cứu
………………………………………………………………………………………………………………49
3.2.5. Đánh giá sự thay đổi trên hình ảnh siêu âm khớp gối sau điều trị………….51
3.2.6. Đánh giá sự thay đổi các chứng trạng y học cổ truyền sau điều trị…………52
3.2.7. Kết quả điều trị chung……………………………………………………………………..53
3.2.8. Tác dụng không mong muốn…………………………………………………………….53
3.3. Một số yếu tố liên quan tới kết quả điều trị……………………………………………55
3.3.1. Liên quan giữa độ tuổi và kết quả điều trị…………………………………………..55
3.3.2. Liên quan giới tính và kết quả giảm đau…………………………………………….55
3.3.3. Liên quan giữa nghề nghiệp và kết quả điều trị…………………………………..56
3.3.4. Liên quan giữa thời gian mắc bệnh và kết quả điều trị…………………………56
3.3.5. Liên quan giữa chỉ số khối cơ thể BMI với kết quả điều trị…………………..57
CHƯƠNG 4. BÀN LUẬN…………………………………………………………………………..58
4.1. Bàn luận về đặc điểm của đối tượng nghiên cứu……………………………………58
4.1.1. Phân bố người bệnh theo tuổi……………………………………………………………58
4.1.2. Phân bố người bệnh theo giới tính……………………………………………………..59
4.1.3. Phân bố người bệnh theo nghề nghiệp……………………………………………….59
4.1.4. Phân bố theo thời gian bị bệnh………………………………………………………….60
4.1.5. Phân bố người bệnh theo chỉ số khối cơ thể………………………………………..60
4.1.6. Phân bố người bệnh theo mức độ vận động………………………………………..61
4.1.7. Phân bố người bệnh theo vị trí tổn thương khớp gối…………………………….62
4.1.8. Phân bố người bệnh theo mức độ tổn thương khớp gối trên X-quang…………………………………….61
4.1.9. Phân bố người bệnh theo triệu chứng lâm sàng……………………………………63
4.1.10. Mức độ đau khớp gối theo thang điểm VAS trước điều trị………………….634.1.11. Mức độ tổn thương chức năng khớp gối theo WOMAC trước điều trị….64
4.1.12. Đánh giá tầm vận động khớp gối của 2 nhóm trước điều trị………………..65
4.2. Bàn luận về kết quả kết hợp của bài thuốc Tam diệu hoàn với siêu âm và
điện xung trị liệu điều trị thoái hóa khớp gối……………………………………………….66
4.2.1. Đánh giá hiệu quả điều trị theo thang điểm VAS…………………………………66
4.2.2. Đánh giá hiệu quả điều trị theo phân loại mức độ đau VAS………………….67
4.2.3. Đánh giá hiệu quả điều trị theo thang điểm WOMAC………………………….68
4.2.4. Đánh giá hiệu quả cải thiện tầm vận động khớp gối…………………………….71
4.2.5. Sự thay đổi trên hình ảnh siêu âm khớp gối sau điều trị……………………….73
4.2.6. Sự thay đổi triệu chứng y học cổ truyền……………………………………………..74
4.2.7. Kết quả điều trị chung……………………………………………………………………..75
4.2.8. Tác dụng không mong muốn của phương pháp…………………………………..76
4.3. Bàn luận về một số yếu tố liên quan tới kết quả điều trị…………………………77
4.3.1. Tuổi……………………………………………………………………………………………….77
4.3.2. Giới tính…………………………………………………………………………………………79
4.3.3. Nghề nghiệp……………………………………………………………………………………80
4.3.4. Thời gian mắc bệnh…………………………………………………………………………80
4.3.5. Chỉ số BMI…………………………………………………………………………………….81
KẾT LUẬN………………………………………………………………………………………………..84
KIẾN NGHỊ……………………………………………………………………………………………….85
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1. Thành phần bài thuốc Tam diệu hoàn…………………………………..25
Bảng 2.2. Tiêu chuẩn chẩn đoán thừa cân béo phì theo IDF 2000…………..33
Bảng 3.1. Sự phân bố về tuổi của 2 nhóm nghiên cứu……………………………40
Bảng 3.2. Sự phân bố về giới của 2 nhóm nghiên cứu…………………………..40
Bảng 3.3. Sự phân bố về nghề nghiệp………………………………………………….41
Bảng 3.4. Đặc điểm về thời gian mắc bệnh………………………………………….41
Bảng 3.5. Đặc điểm về chỉ số khối cơ thể BMI…………………………………….42
Bảng 3.6. Đặc điểm phân bố mức độ vận động…………………………………….42
Bảng 3.7. Vị trí tổn thương khớp gối…………………………………………………..43
Bảng 3.8. Phân bố theo mức độ tổn thương khớp gối trên phim X-quang.43
Bảng 3.9. Các triệu chứng lâm sàng trước nghiên cứu…………………………..44
Bảng 3.10. Mức độ đau theo thang điểm VAS trước nghiên cứu…………….44
Bảng 3.11. Mức độ tổn thương chức năng khớp gối theo WOMAC………..45
Bảng 3.12. Đánh giá tầm vận động khớp gối của 2 nhóm trước điều trị…..45
Bảng 3.13. Thay đổi điểm VAS trung bình tại các thời điểm………………….46
Bảng 3.14. Sự thay đổi phân loại mức độ đau theo thang điểm VAS………47
Bảng 3.15. Sự thay đổi chỉ số WOMAC chung…………………………………….47
Bảng 3.16. Sự thay đổi chỉ số WOMAC đau………………………………………..48
Bảng 3.17. Sự thay đổi chỉ số WOMAC cứng khớp………………………………48
Bảng 3.18. Sự thay đổi chỉ số WOMAC vận động………………………………..49
Bảng 3.19. Mức độ cải thiện TVĐ tại các thời điểm theo dõi điều trị………49
Bảng 3.20. So sánh mức độ cải thiện TVĐ khớp gối…………………………….50
Bảng 3.21. Sự thay đổi trên hình ảnh siêu âm khớp gối sau điều trị………..51
Bảng 3.22. Sự thay đổi các chứng trạng y học cổ truyền sau điều trị……….52
Bảng 3.23. Kết quả điều trị chung………………………………………………………53
Bảng 3.24. Tác dụng không mong muốn trên lâm sàng…………………………53
Bảng 3.25. Thay đổi một số chỉ số huyết học và sinh hóa máu……………….54Bảng 3.26. Liên quan giữa độ tuổi và kết quả điều trị……………………………55
Bảng 3.27. Liên quan giữa giới tính và kết quả điều trị………………………….55
Bảng 3.28. Liên quan giữa nghề nghiệp và kết quả điều trị……………………56
Bảng 3.29. Liên quan giữa thời gian mắc bệnh và kết quả điều trị………….56
Bảng 3.30. Liên quan giữa chỉ số khối cơ thể BMI với kết quả điều trị……5