Nghiên cứu thiết lập đường cong đáp ứng liều với tia X và tia Gamma, thăm dò bảo vệ tác dụng phóng xạ của dịch chiết vỏ đậu xanh

Nghiên cứu thiết lập đường cong đáp ứng liều với tia X và tia Gamma, thăm dò bảo vệ tác dụng phóng xạ của dịch chiết vỏ đậu xanh.

Luận án tiến sỹ y học : Trần Văn Khoa

Chuyên ngành : Bệnh nghề nghiệp; năm bỏa vệ 200

Hướng dẫn khoa học : PGS.TS Nguyễn Khắc Hải; TS.Nguyễn Trần Chiến

Các nguồn hạt nhân và phóng xạ (PX) ngày càng được sử dụng rộng rãi trong nhiều ngành khoa học và trong nhiều lĩnh vực khác nhau vì mục đích hòa bình. Ngoài ra, nguy cơ của chiến tranh hạt nhân hiện nay vẫn còn đe dọa loài người. Nhiều nước vẫn tiếp tục có những cuộc thử vũ khí hạt nhân ở các mức độ và phạm vi khác nhau. Điều đó đặt ra một vấn đề thiết yếu đối với công tác bảo đảm an toàn PX. Trong đó, việc xác định liều hấp thu PX ở các đối tượng tiếp xúc với PX trong lao động nghề nghiệp hoặc do tai nạn hạt nhân và PX là rất quan trọng. Việc xác định liều hấp thu PX có thể dựa vào nguồn PX, hoạt tính PX của chúng, khoảng cách giữa nguồn và đối tượng tiếp xúc … Nhiều loại máy đo liều vật lý đã ra đời dựa trên các nguyên lý khác nhau để đo liều cá nhân hoặc đo liều tập thể. Tuy nhiên, trong những hoàn cảnh nhất định thì kết quả đo liễu vật lý do máy cung cấp không phản ánh đúng liều hấp thu PX trên đối tượng phải hứng chịu do những tình huống nhất định như: bị che chắn hoặc không thường xuyên mang máy đo xạ trên người. 
Đặc biệt, sự cố hạt nhân và PX thường xảy ra bất ngờ thì đo liều sinh học trở thành một giải pháp duy nhất đánh giá tương đối chính xác liều nhiễm xạ vì việc đo liều vật lý trong những tình huống như vậy không được chuẩn bị một cách đầy đủ.

Đã từ lâu, người ta biết rằng bức xạ ion hóa khi tương tác với tế bào của cơ thể sống gây ra những hiệu ứng sinh học khác nhau. Việc xác định những hiệu ứng sinh học này mới thực sự là thước đo quan trọng nhất để đánh giá mức độ và tình trạng nguy hiểm đối với cơ thể sinh vật, từ đó đưa ra những quyết định đối với việc dự phòng, điều trị, tiên lượng cũng như việc bố trícông tác và chế độ chính sách đối với những người bị tổn thương PX. 
Theo thuyết bia, nhân tế bào là một trong những đích quan trọng nhất nhạy cảm với bức xạ ion hóa. Đáng chú ý là nhân tế bào lại chứa đựng bộ máy

thông tin di truyền-ADN bộ gen, một thành phần chủ yếu của nhiễm sắc thể (NST) có tính chất sống còn quyết định toàn bộ hoạt động sống của tế bào. Gần đây, việc nghiên cứu các bất thường NST do chiếu xạ trên tế bào bạch cầu máu ngoại vi người và động vật thực nghiệm đã cho thấy bất thường NST là một chỉ thị sinh học quan trọng ở người bị chiếu xạ. Sự chiếu xạ thực nghiệm hoặc trên cơ thể sống đều tạo ra tần số bất thường NST hoặc vi nhân (MN) như nhau theo đơn vị liều [59], [65], [114]. Vì vậy, việc quan sát tần số bất thường NST ở người bị chiếu xạ có thể ước đoán được liều hấp thu PX bằng cách đối chiếu với đường cong đáp ứng liều (ĐCĐUL) thực nghiệm đã được thiết lập. Cho đến nay hàng nghìn trường hợp bị chiếu xạ hoặc nghi ngờ bị chiếu xạ quá liều đã được kiểm tra nghiên cứu và đánh giá liều bị nhiễm (Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế, IAEA) [77], [78], [80], [81], [82], [83], [85], [86], [124]. Nhận thấy tầm quan trọng của việc phân tích bất thường NST như là một phương pháp đo liều sinh học, nhiều phòng thí nghiệm trên thế giới đã nghiên cứu thiết lập ĐCĐUL thực nghiệm cho từng nước, từng khu vực nhằm đáp ứng cho công tác đo liều sinh học trong các sự cố PX xảy ra bất ngờ. IAEA và tổ chức y tế thế giới (WHO) cũng khuyến cáo: từng nước, từng khu vực nên tiến hành thiết lập ĐCĐƯL cho riêng mình vì không thể dùng ĐCĐƯL của nước này, của khu vực này để áp dụng cho nước khác hoặc khu vực khác được. Trong khi đó ở Việt Nam, vấn đề này còn rất mới. 
Đối với mọi mức độ tổ chức sống, dưới sự tác động của các tác nhân có hại, đều có các mức độ phản ứng khác nhau để bảo vệ cơ thể chống lại các tác nhân bất lợi. Khi ADN, hay NST bị tổn thương thì một quá trình tích cực sẽ xảy ra, đó là quá trình sửa chữa ADN [9], [56], [87], [141], [176]. Sự sửa chữa này có thể do các cơ chế tự sửa chữa của tế bào thông qua hoạt động của các enzym nội bào. Sự sửa chữa ADN tổn thương do PX có thể có hiệu quả hơn dưới sự phụ trợ của các chất bảo vệ phóng xạ (BVPX) thông qua các cơ chế phức tạp sau khi ADN bị tổn thương hoặc có vai trò dự phòng trong việc làm