Nghiên cứu xác định hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u để ứng dụng trong kiểm nghiệm

Luận án Nghiên cứu xác định hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u để ứng dụng trong kiểm nghiệm.Cây Mù u có tên khoa học là Calophyllum inophyllum L. Clusiaceae còn gọi là Hồđồng, Khung tung, Khehyong, từ lâu đã được nhân dân ta sử dụng các bộ phận khácnhau như: hạt, dầu hạt, nhựa cây, rễ, lá để chữa một số bệnh. Có thể kể như: dầu éptừ hạt Mù u dùng ch ữa ghẻ, nấm tóc và các bệnh về da nói chung, chữa viêm dâythần kinh trong bệnh cùi, ch ống nhiễm khuẩn vết thương và bôi trị thấp khớp [2].

Tại Ấn độ, toàn cây Mù u dùng làm thuốc chữa bệnh thấp khớp và các bệnh ngoàida. Nước ép dùng làm thuốc tẩy xổ và dầu hạt cũng được chỉ định dùng để trị bệnhthấp khớp và các bệnh về da như: bệnh ghẻ, bệnh herpes mảng tròn, bệnh da. Vỏcây  dùng  chữa  xuất  huyết  nội  và  là  một  chất  làm  se.  Tại  Buso  và  Papua  New Guinea, nhựa mủ từ lá được pha loãng với nước và dung dịch này được bôi lên mắtbị kích ứng. Chất gôm làm thuốc gây nôn và thuốc tẩy xổ [9].

Tổng quan về cây Mù u cho thấy có các thành phần hóa học thuộc nhóm coumarin,xanthon, flavonoid, dẫn xuất chromanon, triterpen, steroid chứa trong nhiều bộ phậnkhác nhau như: lá, quả, hạt, phần tiếp xúc với không khí, vỏ rễ, gỗ. Trong đó cáchợp  chất  phenol  thuộc  nhóm  coumarin,  xanthon,  flavonoid  và  neoflavonoid  đượcnghiên cứu có các tác dụng sinh học đáng kể như: kháng virus, kháng khuẩn, khángnấm, kháng viêm, chống ung thư, chống oxy hóa [9], [43]. Cụ thể các inophyllum Bvà  P  có  tác  dụng  ức  chế  HIV-1  Reverse  Transcriptase và  hoạt  tính  kháng  HIV-1trong môi trường nuôi cấy tế bào [21], hoặc gần đây tại Pháp, các nhà khoa học đã xác  định  trong  nhựa  tách  từ  dầu  Mù  u  trồng  ở  Polynesia  thuộc  Pháp  một  số coumarin thuộc các họ: inophyllum, calanolid, inocalophyllin và tamanolid trong đó đáng quan tâm nhất là calophyllolid, chất có tác dụng ngăn chặn ung thư bằng cách ức chế elastase [101]. Do có nhiều chất có hoạt tính sinh học như vậy, các bộ phận của cây Mù u là đối tượng có tiềm năng rất lớn sử dụng làm thuốc và trong nghiên cứu phát hiện các chất làm thuốc.

Tại Việt Nam, Mù u khai thác bằng cách đập quả bỏ vỏ, lấy hạt để ép dầu. Tinh chế dầu thô bằng cách loại nhựa để thu được dầu Mù u dược dụng. Nhựa loại ra khi tinhchế dầu Mù u và vỏ quả Mù u Việt nam chưa được nghiên cứu để sử dụng. Dầu Mùu được dùng riêng hoặc phối  hợp  với các dược liệu khác sử dụng rộng rãi để  trị bỏng, viêm loét da, làm mau lành các vết thương…

Về mặt tiêu chuẩn hóa thì chỉ ti êu định tính dầu Mù u theo dược điển Việt Nam 4 chưa  đủ  đặc  hiệu  và  khôn g  dễ  thực  hiện  do  chưa  có  dầu  Mù  u  chuẩn  hoặc  chấtchuẩn đối chiếu [1]. Các dược điển: Hoa kỳ  2012, Anh 2013, châu Âu 7.0, Nhật 2006, Quốc tế 4, Trung quốc 2010 đều chưa thấy có chuyên luận về các bộ phận dùng cũng như các chế phẩm từ dược liệu Mù u.

Tiêu chuẩn cơ sở của dầu Mù u cũng như các chế phẩm từ dầu Mù u này tuy đã có nhưng chưa đáp ứng với các nguyên tắc, tiêu chuẩn thực hành tốt sản xuất thuốc đối với cơ sở sản xuất thuốc từ dược liệu của tổ chức Y tế thế giới (GMP-WHO) [121] mà Bộ Y tế đã đưa ra lộ trình áp dụng kể từ ngày 01/01/2014 vì không có chỉ tiêu xác định thành phần có hoạt tính hoặc chất điểm chỉ do thiếu chất chuẩn đối chiếu và phương pháp phân tích, kiểm nghiệm tin cậy.

Tại Việt nam, ngoài công trình của tác giả  Trần Thanh  Thạo về  phân lập và xác định cấu trúc của calophyllolid từ hạt cây Mù u mọc tại Việt Nam [5], có rất ít công trình nghiên cứu xác định hợp chất phenol từ nhựa loại bỏ khi tinh chế dầu M ù u cũng như vỏ quả Mù u.

Vì vậy, đề tài:

“Nghiên cứu xác định hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u để ứng dụng trong kiểm nghiệm” được thực hiện với các mục tiêu nghiên cứu cụ thể sau:- Nghiên cứu xác định hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u mọc ở Việt Nam bằng một số kỹ thuật sắc ký và phổ nghiệm để chọn chất điểm chỉ dùng trongkiểm nghiệm nguyên liệu và chế phẩm từ dược liệu Mù u.

– Nghiên cứu thiết lập 01 chất chuẩn đối chiếu để định tính và 01 dùng cho định lượng trong số các hợp chất phenol phân lập được.

– Ứng dụng chất chuẩn đối chiếu đã thiết lập để kiểm nghiệm nguyên liệu và chế phẩm từ dược liệu Mù u.

Để đạt được các mục tiêu trên, chúng tôi đã tiến hành các nội dung sau đây:

– Xây dựng quy trình chiết xuất một số hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u.

– Phân lập, tinh chế và xác định cấu trúc một số hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u.

– Xây dựng bộ dữ liệu nhận dạng chất chuẩn đối chiếu, các chỉ tiêu chất lượng và phương pháp phân tích để đánh giá chất lượng của chất chuẩn đối chiếu.

– Xây dựng và thẩm định một số phương pháp xác định chất điểm chỉ để ứng dụng trong kiểm nghiệm nguyên liệu và chế phẩm từ dược liệu Mù u.

Việc nghiên cứu xác định các hợp chất phenol và ứng dụng trong kiểm nghiệm này cũng nhằm mở ra triển vọng khai thác, tận thu bằng cách xác định giá trị của nhựa cũng như vỏ quả là những phần được xem là dư phẩm trong quá trình sản xuất dầu Mù u dược dụng

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Mục lục iii

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt iv

Danh mục các bảng vii

Danh mục các hình, biểu đồ, sơ đồ, đồ thị ix

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

1.1. Sơ lược về cây Mù u 4

1.2. Sơ lược về hợp chất phenol 13

1.3. Tình hình nghiên cứu về hợp chất phenol từ quả Mù u 16

1.4. Một số phương pháp phân tích hợp chất phenol từ Mù u 19

1.5. Một số khái niệm về chất chuẩn đối chiếu 21

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 26

2.1. Đối tượng 26

2.2. Nguyên vật liệu 26

2.3. Dung môi, hóa chất và thiết bị thí nghiệm 27

2.4. Phương pháp nghiên cứu 29

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 41

3.1. Nghiên cứu xác định hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u 41

3.2. Thử tác dụng kháng khuẩn các cao chiết từ nhựa và vỏ quả Mù u 44

3.3. Phân lập các hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u 45

3.4. Xác định cấu trúc các hợp chất phenol phân lập được 48

3.5. Nghiên cứu thiết lập chất chuẩn đối chiếu 61

3.6. Xây dựng và thẩm định phương pháp GC-MS xác định calophyllolid trong cao

methanol chiết từ nhựa Mù u (Phương pháp 1)

3.7. Xây dựng và thẩm định phương pháp GC-MS xác định calophyllolid trong vỏ quả Mù u (Phương pháp 2)

3.8. Xây dựng và thẩm định phương pháp HPLC-DAD định lượng calophyllolid trong chế

phẩm dầu Mù u Inopilo

89

CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN 96

4.1. Chiết xuất hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u 96

4.2. Thử tác dụng kháng khuẩn các cao chiết từ nhựa và vỏ quả Mù u 97

4.3. Phân lập hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u 97

4.4. Xác định cấu trúc hợp chất phenol phân lập được bằng phương pháp phổ nghiệm 98

4.5. Xác định thành phần hợp chất phenol từ nhựa và vỏ quả Mù u 102

4.6. Thiết lập chất chuẩn đối chiếu 106

4.7. Các phương pháp ghép nối sắc ký-phổ nghiệm xác định hợp chất phenol trong nhựa, vỏ quả Mù u và thuốc từ Mù u108

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 110

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ

TÀI LIỆU THAM KHẢOPHỤ LỤC 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN TIẾNG VIỆT

1. Bộ Y tế (2009), Dược điển Việt nam tập IV, Hà Nội, tr. 738.
2. Võ  Văn  Chi  (1997), Từ  điển  cây  thuốc  Việt  nam, Nhà  xuất  bản Y  Học  TP.HCM, tr. 770-771.
3. Nguyễn Khắc Quỳnh Cứ (1998), Điểm lại một số công trình nghiên cứu và ứng dụng dầu Mù u, Tổng quan và chuyên khảo y dược số 37/98, tr. 2-6.
4. Nguyễn Khắc Quỳnh Cứ (1998), Một số kết quả nghiên cứu ban đầu về thànhphần hóa học của dầu Mù u, Tổng quan và chuyên khảo y dược số 37/98,tr. 10-13.
5. Nguyễn Khắc Quỳnh Cứ, Võ Thị Bạch Huệ, Trần Thanh Thạo (2002), “Phânlập  và  xác  định  cấu  trúc  của  calophyllolid  từ  hạt  cây Mù  u  m ọc  tại  Việtnam”, Tạp chí dược học, s ố 317, tr. 16-18.
6. Nguyễn Duy Cương, Nguyễn Hữu Quỳnh (1999), Từ điển bách khoa dươc học,Nhà xuất bản Từ Điển Bách Khoa, tr. 411.
7. Trần Thị Đà, Nguyễn Hữu Đĩnh (1999), Ứng dụng một số phương pháp phổ nghiên cứu cấutrúc phân tử, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, tr. 325.
8. Đặng  Văn  Giáp  (1997), Phân  tích  dữ  liệu  khoa  học  bằng  chương  trình  MSEXCEL, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, tr. 21-87.
9. Phạm Hoàng Hộ (1999), Cây cỏ Việt Nam, Nhà xuất bản trẻ TP. HCM, tr. 457.
10. Đỗ Tất Lợi (2000), Những cây thuốc và vị thuốc Việt nam, Nhà xuất bản Y học,Hà Nội, tr. 106.
11. Nguyễn Kim Phi Phụng (2004), Khối phổ, Nhà xuất bản Đại học quốc gia TP.HCM, tr. 25-28.
12. Nguyễn Kim Phi Phụng (2005), Phổ NMR sử dụng trong phân tích hữu cơ, Nhàxuất bản Đại học quốc gia TP. HCM, tr. 121-127