Nghiên cứu thực trạng sốt rét và một số yếu tố nguy cơ mắc sốt rét trong cộng đồng các dân tộc vùng sốt rét lưu hành tỉnh Bình Định

Nghiên cứu thực trạng sốt rét và một số yếu tố nguy cơ mắc sốt rét trong cộng đồng các dân tộc vùng sốt rét lưu hành tỉnh Bình Định

Luận án tiến sỹ y học : Lê Thành Đồng

Chuyên ngành : Ký sinh Trùng    : Năm bảo vệ 2001

Hướng dẫn khoa học : GS Vũ Thị Phan  ; PGS.TS Nguyễn Thị Minh Tâm

Sốt rét tiếp tục là một vấn đề y tế quan trọng trên thế giới, bệnh vẫn còn phổ biến và có ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và tính mạng của cộng đồng thuộc nhiều vũng ở các châu lục. Trên 100 nước và lãnh thổ – tương ứng với trên 40% dân số thế giới nam trong vimg nguy cơ sốt rét. Tình lình sốt rét toàn câu là nghiêm trọng và trở nên sâu đi | 140111-121. Mặc dù các biện pháp phòng chống đã được thực hiện một cách qui mô từ nửa thế kỷ nay và đã làm thay đổi căn bản tình hình sốt rét ở các nước Bắc Mỹ, Nam Âu, Liên Xô cũ và một vài lãnh thổ châu Á, Nam Mỹ, nhưng ở châu Mỹ La Tĩnh và phần lớn các mước châu Á, châu Phi bệnh sốt rét hầu như không thay đổi [86], [98],[144]. 

Việt Nam có khoảng 35 triệu người (trên 40% dân số) sống trong vùng nguy cơ sốt rét, nhưng chỉ khoảng 15 triệu người sống trong các vùng sốt rét lưu hành nậng. Bệnh xảy ra chủ yếu ở các vùng rừng núi, các cộng dồng hẻo lánh, nơi chủ yếu là dân tộc ít người, cộng đồng kinh tế mới, người từ vùng không có sốt rét lưu hành tới. Mặc dù những năm gần đây, những nỗ lực của chương trình phòng chống sốt rét Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kế, số ca mắc và chết do sốt rét hàng năm đều giảm từ 10-20% so với năm trước, đã hạn chế được số lượng các vụ dịch, thu hẹp dần phạm vi lưu hành bệnh, giảm dần mức độ mắc ở các vùng [6],[7],[10]. Tuy vậy, chương trình phòng chống sốt rét vẫn còn tồn tại những vẫn dễ thực tiễn, ngoài vấn đề chuyên môn kỹ thuật (ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc điều trị, muỗi Anopheles thay đổi tập tính và kháng hóa chất diệt) vấn đề phòng chống sốt rét cho các cộng đồng vùng sâu, vùng xa, cộng đồng dân tộc ít người còn gặp nhiều trở ngại 1141,1551. Hơn nữa những năm gần đây số người giao lưu vùng sốt rét lưu hành ngày một nhiều, nhiều đối tượng đi rừng, ngủ rẫy nằm ngoài diện bảo vệ phòng chống vector sốt rét, một số vụ dịch và đe dọa dịch sốt rét xảy ra được xác nhận là có liên quan đến di biến động dân và thay đổi thời tiết.

Tình hình dịch tễ sốt rét trở nên đa dạng và phức tạp, tính đa dạng và phức tạp đó đã được các chuyên gia sốt rét trong nước và trên thế giới thìa nhận là do mỗi quan hệ tương tác, phối hợp giữa các yếu tố: con người – vector sốt rét – ký sinh trùng sốt rét và môi trường địa phương [35],[79],[85]. 
Khi đánh giá về tình hình dịch tễ sốt rét nói trên, các tác giả cũng nêu lên những hạn chế trên thực tế là phòng chống sốt tốt chứa tập trung, chưa chọn lọc đúng nhóm đối tượng và thiếu chú trọng đối với các biến động dịch tề về mật không gian, thời gian, do đó hiệu quả chưa cao. Đồng thời cũng nhận thấy rằng thành công của một chương trình không chỉ dựa vào hiệu quả các biện pháp chuyên môn kỹ thuật mà còn phụ thuộc vào đặc điểm tập quán sinh hoạt, hoạt động kinh tế xã hội của con người và các yếu tố môi trường khác trong vùng sốt rét đó. 
Nhiều cuộc họp đã đề cập và thảo luận về sự cần thiết phải tiếp cận dịch tễ để phòng chống sốt rét một cách hiệu quả. Trong đó nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong các hoạt động phòng chống sốt rét và thúc đẩy vai trò trách nhiệm của cá nhân. 
Với tình hình sốt rét như đã nêu trên, việc nghiên cứu về các yếu tố chi phối bệnh, xác định đối tượng nguy cơ và đo lường mức độ ảnh hưởng của các yếu tố nguy cơ để phòng chống sốt rét một cách hiệu quả là rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay. 
Các nghiên cứu về sốt rét ở khu vực miền Trung – Tây Nguyên đã được thực hiện khá nhiều, điển hình như các nghiên cứu về dịch tễ sốt rét [4],[23],[42].[50] [51][52][64][72]…; về vector và phòng chống vector sốt rét 12111111121,154), [56]…, nhưng nghiên cứu về góc độ các yếu tố nguy cơ, mức độ mà các nhóm dân tiếp xúc, ngay cả trong cùng một điều kiệu truyền bệnh, dẫn tới mức độ nhiễm bệnh khác nhau cho tới nay ít được thực hiện. Các nghiên cứu về phòng chống bệnh như về tổ chức: hoạt động phòng chống sốt tết 114][37][39][43][71]; về lâm sàng điều trị [1],[5],[40][49] [601161…, đến nay chưa có nghiên cứu nào đề cập đến hiện pháp cá nhân tự điều trị sốt rét được thông báo, nhất là cho các nhóm đối tượng nguy cơ mắc sốt rét cao như tình hình hiện nay. 
Đối với các cộng đồng dân tộc sống trong vùng sốt rét lưu hành ở tỉnh Bình Định, qua những số liệu từ hệ thống giám sát dịch tễ sốt rét của địa phương và qua số liệu điều tra trên một số điểm tại thực địa chúng tôi đã suy nghĩ và dật ra những câu hỏi: 
Phải chăng bệnh sốt rét trong các cộng đồng dân tộc vùng sốt rét lưu hành trong tỉnh có sự phân bố và diễn biến khác nhau ? 
Mức độ khác nhau đó có liên quan đến một số yếu tố về tập quân, hoạt động kinh tế xã hội và điều kiện môi trường? Hay nói cách khác ở các cộng đồng dân tộc có một số yếu tố nhất định chi phối sự mắc bệnh sốt rét khác nhau? 
Nếu tồn tại các yếu tố nguy cơ mắc sốt rét đó thì biện pháp cá nhân tự điều trị khi bị sốt rét cho một nhóm đối tượng nguy cơ có hiệu quả hay không. 
Xuất phát từ tình lành thực tiễn và để trả lời 3 câu hỏi đặt ra, trong phạm vì cộng đồng các dân tộc vùng sốt rét lưu hành ở tỉnh Bình Định, từ năm 1994 -1999 chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Nghiên cứu thực trạng sốt rét và một số yếu tố nguy cơ mắc sốt rét trong cộng đồng các dân tộc vùng sốt rét lưu hành tỉnh Bình Định" nhầm 3 mục tiêu: 
1. Đánh giá thực trạng sốt rét ở các dân lộc vùng sốt rét lưu hành tỉnh Bình Định. 
2. Xác định một số yếu tố nguy cơ mắc sốt rét ở các dân tộc. 
3. Đánh giá hiệu quả biện pháp cá nhân tự điều trị theo hướng dẫn của y tế khi bị sốt rét bằng thuốc artemisinin + mefloquin ở các đối tượng đi rừng